Tháp Bình Sơn

Tháp Bình Sơn, còn có các tên gọi Tháp Then, Tháp chùa Then và Tháp chùa Vĩnh Khánh, hiện thuộc xã Tam Sơn, tỉnh Phú Thọ; trước đây thuộc thị trấn Tam Sơn, huyện Sông Lô, tỉnh Vĩnh Phúc. Đây là công trình kiến trúc Phật giáo bằng gạch nung có giá trị đặc biệt, mang dấu ấn nghệ thuật của một giai đoạn kéo dài khoảng từ thế kỷ XIV đến XVI. Năm 2015, Tháp Bình Sơn được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2367/QĐ-TTg ngày 23/12/2015.

Tháp hiện cao 16,5 m, còn 11 tầng và một tầng bệ do phần chóp phía trên đã bị mất. Công trình có mặt bằng hình vuông, thu nhỏ dần theo chiều cao; cạnh tầng dưới cùng dài khoảng 4,45 m, trong khi cạnh tầng thứ 11 còn khoảng 1,55 m. Hình khối tháp vươn cao nhưng cân đối, tạo cảm giác thanh thoát và ổn định, đồng thời cho thấy trình độ tổ chức kết cấu khá tinh tế của những người thợ xây dựng thời xưa.

Toàn bộ tháp được xây bằng gạch nung không tráng men với nhiều loại gạch khác nhau, được chế tác phù hợp với từng vị trí và chức năng trong công trình. Hồ sơ của Cục Di sản văn hóa phân biệt các loại như gạch khẩu, gạch hình hộp có trang trí và gạch sử dụng ở những tầng phía trên. Một số viên gạch có mấu và cấu tạo thích hợp để chèn, liên kết với các bộ phận khác, cho thấy kỹ thuật chế tác và lắp dựng có tính toán chặt chẽ. Chính sự kết hợp giữa kết cấu và trang trí trên vật liệu gạch nung là một trong những nét nổi bật làm nên giá trị kiến trúc của Tháp Bình Sơn.

Giá trị mỹ thuật của công trình thể hiện rõ nhất ở hệ thống hoa văn trên phần bệ và các tầng dưới. Các mô típ trang trí được ghi nhận gồm cánh sen, hoa cúc, lá đề, rồng chạm nổi, sư tử hí cầu cùng nhiều dạng hoa văn hình học và thực vật khác. Hai tầng dưới có mật độ trang trí dày và kỹ lưỡng nhất; từ tầng thứ ba trở lên, các họa tiết được giản lược dần tương ứng với sự thu nhỏ của thân tháp. Cách bố trí này vừa tạo nhịp điệu thị giác, vừa làm nổi bật xu hướng vươn cao của toàn bộ kiến trúc.

Đáng chú ý, nghệ thuật trang trí của Tháp Bình Sơn không hoàn toàn thuộc về một phong cách hay một triều đại duy nhất. Một số chi tiết rồng và hoa văn còn gợi dấu ấn nghệ thuật cuối thời Trần, trong khi một số mô típ khác có những đặc điểm phổ biến ở các giai đoạn muộn hơn. Vì vậy, hồ sơ chuyên môn của Cục Di sản văn hóa xác định công trình mang dấu ấn của một quá trình nghệ thuật tương đối dài, khoảng từ thế kỷ XIV đến XVI, thay vì quy toàn bộ tháp về riêng một thời kỳ lịch sử.

Tháp Bình Sơn nằm trong khu di tích Tháp Bình Sơn – Chùa Vĩnh Khánh, với diện tích khu vực khoanh vùng bảo vệ 17.200 m². Không gian này gồm Tháp Bình Sơn, tòa Tam bảo cũ, Tam bảo mới, Giếng Mực, nhà khách, hồ sen, cổng và một số công trình phụ trợ. Sự hiện diện của tháp trong tổng thể chùa cho thấy công trình không chỉ có giá trị như một tác phẩm kiến trúc độc lập mà còn là một bộ phận của không gian Phật giáo và sinh hoạt tín ngưỡng tại địa phương.

Bên cạnh giá trị kiến trúc và mỹ thuật, khu di tích còn gắn với đời sống văn hóa cộng đồng. Theo Cục Di sản văn hóa, lễ hội tại khu Tháp Bình Sơn – Chùa Vĩnh Khánh được tổ chức vào ngày 15 tháng Giêng hằng năm, thường được gọi là Lễ hội chùa tháp, với các nghi thức và hoạt động như rước kiệu, cầu mưa thuận gió hòa, quốc thái dân an, cùng các chương trình văn hóa, thể thao và trò chơi dân gian. Qua đó, di tích tiếp tục duy trì vai trò là một không gian văn hóa, tín ngưỡng gắn bó với đời sống của cư dân địa phương.

Ngày 05/7/2024, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 598/QĐ-TTg phê duyệt Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích lịch sử và kiến trúc – nghệ thuật quốc gia đặc biệt Tháp Bình Sơn. Đây là cơ sở quan trọng cho việc bảo vệ di tích, tổ chức không gian cảnh quan và phát huy các giá trị lịch sử, văn hóa, kiến trúc và nghệ thuật của công trình trong giai đoạn tiếp theo.

Với hình thức kiến trúc đặc sắc, kỹ thuật xây dựng bằng gạch nung và hệ thống hoa văn có giá trị cao, Tháp Bình Sơn là một trong những công trình tiêu biểu còn bảo tồn được nhiều dấu ấn của nghệ thuật kiến trúc Phật giáo Việt Nam từ cuối thời trung đại. Giá trị của di tích không chỉ nằm ở hình dáng kiến trúc mà còn ở kỹ thuật chế tác vật liệu, nghệ thuật trang trí và mối liên hệ với không gian tín ngưỡng của Chùa Vĩnh Khánh, qua đó góp phần phản ánh sự phát triển của kiến trúc và mỹ thuật truyền thống Việt Nam trong nhiều thế kỷ.