Khu di tích lịch sử Đền Hùng

Khu Di tích lịch sử Đền Hùng có khu vực trung tâm tại xã Hy Cương, tỉnh Phú Thọ, là quần thể di tích lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng có ý nghĩa đặc biệt, gắn với Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương và truyền thống tưởng nhớ các Vua Hùng có công dựng nước. Năm 2009, Di tích lịch sử Đền Hùng được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 1272/QĐ-TTg ngày 12/8/2009.

Các công trình trong Khu di tích được xây dựng, tu bổ và tôn tạo qua nhiều giai đoạn lịch sử, vì vậy không thể xác định một niên đại khởi dựng chung cho toàn bộ quần thể. Trên núi Nghĩa Lĩnh hiện tập trung nhiều công trình quan trọng như Đền Hạ, Đền Trung, Đền Thượng, Lăng Hùng Vương, Cột đá thề, Đền Giếng và Chùa Thiên Quang. Ngoài khu vực núi Nghĩa Lĩnh, quần thể còn có Đền Tổ Mẫu Âu Cơ trên núi Vặn, Đền Quốc Tổ Lạc Long Quân cùng nhiều công trình văn hóa và không gian cảnh quan có liên quan.

Theo Quyết định số 552/QĐ-TTg ngày 21/4/2017 của Thủ tướng Chính phủ về phê duyệt Quy hoạch bảo tồn và phát huy giá trị Khu di tích lịch sử Đền Hùng, tỉnh Phú Thọ đến năm 2025, phạm vi quy hoạch có tổng diện tích 845 ha. Không gian quy hoạch bao gồm khu vực tập trung các di tích trên núi Nghĩa Lĩnh, hệ thống cảnh quan, rừng, mặt nước, không gian lễ hội và các công trình phục vụ công tác bảo tồn, phát huy giá trị di tích.

Theo truyền thuyết và truyền thống văn hóa của vùng Đất Tổ, khu vực Nghĩa Lĩnh – Phong Châu gắn với thời đại Hùng Vương và không gian của nước Văn Lang. Những câu chuyện về địa thế linh thiêng của Nghĩa Lĩnh được lưu truyền qua nhiều thế hệ, phản ánh quan niệm và ký ức văn hóa của cộng đồng đối với vùng đất cội nguồn. Các nội dung này thuộc lớp truyền thuyết và truyền thống dân gian, cần được phân biệt với những kết luận lịch sử hoặc khảo cổ học đã được kiểm chứng.

Ngày nay, Khu Di tích lịch sử Đền Hùng là trung tâm thực hành Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương. Hằng năm, Giỗ Tổ Hùng Vương – Lễ hội Đền Hùng được tổ chức vào dịp tháng Ba âm lịch, với ngày lễ chính vào mùng 10 tháng Ba, gồm các nghi lễ tưởng niệm, dâng hương cùng nhiều hoạt động văn hóa truyền thống. Năm 2012, “Tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương ở Phú Thọ” được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại. Việc ghi danh này dành cho tín ngưỡng và các thực hành văn hóa liên quan, không phải sự công nhận Khu Di tích lịch sử Đền Hùng với tư cách là một Di sản thế giới vật thể. Hiện nay, Khu di tích tiếp tục được Nhà nước và tỉnh Phú Thọ quan tâm quản lý, bảo tồn, tu bổ và phát huy giá trị, nhằm gìn giữ hệ thống di tích, không gian thực hành tín ngưỡng và cảnh quan gắn với Đền Hùng; đồng thời phục vụ hoạt động tưởng niệm, nghiên cứu, giáo dục truyền thống và tham quan.