Bảo tàng Hùng Vương
Bảo tàng Hùng Vương nằm trong Khu Di tích lịch sử Đền Hùng, tại xã Hy Cương, tỉnh Phú Thọ, là không gian trưng bày chuyên sâu về lịch sử, khảo cổ và văn hóa thời kỳ dựng nước trên vùng Đất Tổ. Công trình được xây dựng năm 1987 và khánh thành năm 1993, gồm hai tầng với diện tích gần 1.000 m². Kiến trúc bảo tàng được hình thành từ ý tưởng “trời tròn – đất vuông” trong quan niệm truyền thống; nhìn từ trên cao, khối công trình vuông gợi liên tưởng đến hình tượng bánh chưng trong truyền thuyết về nguồn cội dân tộc.
Giá trị nổi bật của bảo tàng nằm ở hệ thống hiện vật khảo cổ được sưu tầm từ nhiều di chỉ trên vùng Đất Tổ. Theo nguồn du lịch chính thức của tỉnh Phú Thọ, bảo tàng lưu giữ hơn 4.000 hiện vật, trong đó gần 700 hiện vật gốc được lựa chọn giới thiệu trong hệ thống trưng bày, cùng hàng trăm hình ảnh, tác phẩm mỹ thuật và tư liệu bổ trợ. Các sưu tập tiêu biểu phản ánh những giai đoạn văn hóa Phùng Nguyên, Đồng Đậu, Gò Mun và Đông Sơn, qua đó cho thấy sự phát triển liên tục của đời sống cư dân vùng trung du và lưu vực sông Hồng từ thời tiền sử đến sơ sử.
Không gian trưng bày được tổ chức theo các chủ đề liên kết từ đời sống con người thời nguyên thủy, quá trình hình thành xã hội thời dựng nước đến nhà nước Văn Lang, Khu Di tích Đền Hùng và truyền thống thờ cúng các Vua Hùng. Những công cụ đá, đồ gốm, vũ khí, đồ trang sức và hiện vật bằng đồng giúp người xem tiếp cận cụ thể hơn với kỹ thuật sản xuất, đời sống vật chất, thẩm mỹ và tổ chức xã hội của cư dân cổ trên vùng Đất Tổ. Các tư liệu khảo cổ này là nguồn chứng cứ khoa học quan trọng góp phần nghiên cứu bối cảnh lịch sử – văn hóa của thời đại Hùng Vương và tiến trình hình thành những cộng đồng cư dân đầu tiên trên vùng Bắc Bộ.
Trong hệ thống hiện vật đang được lưu giữ tại Khu Di tích lịch sử Đền Hùng, đặc biệt đáng chú ý là Bộ khóa đai lưng bằng đồng, được Thủ tướng Chính phủ công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2013. Hiện vật được khai quật tại di chỉ Làng Cả năm 1976, thuộc văn hóa Đông Sơn và có niên đại khoảng 2.500–2.300 năm cách ngày nay. Bộ khóa được tạo tác bằng đồng thau, trang trí tám hình rùa cách điệu kết hợp hoa văn xoắn hình chữ S, thể hiện trình độ kỹ thuật đúc đồng và tư duy thẩm mỹ phát triển của cư dân Đông Sơn. Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, đây là hiện vật gốc, độc bản và có ý nghĩa biểu tượng gắn với vị thế của tầng lớp thủ lĩnh trong xã hội đương thời.
Bên cạnh đó, các sưu tập trống đồng và hiện vật kim loại Đông Sơn cũng góp phần làm nổi bật thành tựu luyện kim của cư dân cổ. Qua hình dáng, kỹ thuật chế tác và hệ thống hoa văn trên các hiện vật, người xem có thể nhận diện phần nào đời sống sản xuất, nghi lễ, nghệ thuật và các quan niệm thẩm mỹ của cộng đồng cư dân từng sinh sống trên vùng trung du Bắc Bộ. Những hiện vật này không chỉ có giá trị về mặt khảo cổ học mà còn góp phần tạo nên mối liên kết giữa các truyền thuyết về thời đại Hùng Vương với những chứng cứ vật chất được phát hiện trong lòng đất.
Bảo tàng cũng dành một phần nội dung để giới thiệu Khu Di tích lịch sử Đền Hùng, truyền thống tưởng nhớ các Vua Hùng và tình cảm của các thế hệ người Việt đối với vùng Đất Tổ. Nhờ sự kết hợp giữa hiện vật gốc, hình ảnh, tư liệu và các tổ hợp mỹ thuật, hành trình tham quan tạo nên sự chuyển tiếp từ những chứng tích khảo cổ đến các lớp ký ức, tín ngưỡng và truyền thống văn hóa được cộng đồng gìn giữ qua nhiều thế hệ.
Ngày nay, Bảo tàng Hùng Vương tại Khu Di tích lịch sử Đền Hùng tiếp tục đảm nhiệm vai trò lưu giữ, nghiên cứu và giới thiệu những tư liệu liên quan đến lịch sử – văn hóa thời kỳ dựng nước trên vùng Đất Tổ. Nằm trong hành trình tham quan Đền Hùng, bảo tàng bổ sung một góc nhìn dựa trên khảo cổ học và hiện vật, giúp người xem tiếp cận câu chuyện về nguồn cội không chỉ qua truyền thuyết và tín ngưỡng mà còn qua những dấu tích vật chất còn được bảo tồn đến ngày nay.
