Phủ Giầy

"Phủ Dầy hiện thuộc xã Vụ Bản, tỉnh Ninh Bình, là quần thể di tích gắn với việc phụng thờ Thánh Mẫu Liễu Hạnh, một trong “Tứ bất tử” của tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Tên gọi chính thức hiện nay là Di tích kiến trúc nghệ thuật Phủ Dầy, gồm ba thành phần: Phủ Tiên Hương, Phủ Vân Cát và Lăng Mẫu Liễu Hạnh. Di tích được Nhà nước xếp hạng di tích quốc gia từ năm 1975; năm 2021, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chính thức thống nhất tên gọi “Phủ Dầy” thay cho “Phủ Giầy”.

Phủ Dầy có vị trí đặc biệt trong đời sống tín ngưỡng của cư dân đồng bằng Bắc Bộ. Đây là một trong những trung tâm tiêu biểu của Thực hành Tín ngưỡng thờ Mẫu Tam phủ của người Việt, loại hình di sản văn hóa phi vật thể được UNESCO ghi danh vào Danh sách Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của nhân loại năm 2016. Cần phân biệt rõ rằng UNESCO ghi danh thực hành tín ngưỡng, chứ không công nhận riêng quần thể kiến trúc Phủ Dầy là một di sản thế giới.

Theo các tư liệu và truyền ngôn, Phủ Tiên Hương ban đầu là một nơi thờ Mẫu có quy mô khiêm tốn. Đến năm Dương Hòa thứ 8 (1642), dưới triều Lê Thần Tông, công trình được xây dựng lại và lợp ngói; trong thời Cảnh Trị (1663–1671) tiếp tục được mở rộng. Phủ còn trải qua nhiều đợt trùng tu quan trọng vào các thế kỷ XIX–XX, trong đó đáng chú ý là lần xây dựng quy mô lớn vào năm Duy Tân thứ 6 (1912).

Phủ Tiên Hương, còn gọi là Phủ Chính hoặc Phủ Chính Tiên Hương, là một trong ba thành phần của di tích. Công trình hiện gồm 19 tòa với 81 gian lớn nhỏ, được bố trí đăng đối theo bình đồ kiến trúc “Nội trùng thềm, ngoại chữ quốc”. Từ ngoài vào là giếng tròn, ba tòa phương đình, hồ bán nguyệt và hệ thống công trình thờ tự; hai bên có các dãy giải vũ cùng lầu Cô, lầu Cậu, nhà bia và nhà khách.

Phủ Vân Cát nằm cách Phủ Tiên Hương khoảng 1 km về phía Đông, gồm 7 tòa với 30 gian lớn nhỏ, cũng được tổ chức theo kiểu “Nội trùng thềm, ngoại chữ quốc”. Phía trước phủ có hồ bán nguyệt, giữa hồ là thủy đình 3 gian bằng gỗ lim; tiếp đến là hệ thống ngũ môn được thiết kế theo kiểu chồng diêm ba tầng, năm gác lâu và khu công trình thờ tự phía trong.

Lăng Mẫu Liễu Hạnh được xây dựng vào năm 1938, là công trình nổi bật về nghệ thuật kiến trúc đá trong quần thể. Lăng được xây bằng đá xanh, gồm nhiều vòng tường hình vuông; ở trung tâm là ngôi mộ hình bát giác, mỗi cạnh rộng khoảng 1,3 m. Toàn bộ công trình có 60 trụ đá, trên mỗi trụ đặt một búp sen, tạo nên hình ảnh đặc trưng của khu lăng.

Các công trình trong quần thể Phủ Dầy đã được tu bổ, tôn tạo qua nhiều thời kỳ nhưng vẫn lưu giữ nhiều yếu tố kiến trúc, điêu khắc, di vật và đồ thờ mang dấu ấn nghệ thuật Lê – Nguyễn. Giá trị của di tích không chỉ nằm ở kiến trúc mà còn gắn chặt với hệ thống truyền thuyết, nghi lễ, hát chầu văn và các thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu được cộng đồng duy trì qua nhiều thế hệ.

Hằng năm, Lễ hội Phủ Dầy thường được tổ chức từ mùng 3 đến mùng 8 tháng Ba âm lịch, với các hoạt động tiêu biểu như lễ rước Mẫu thỉnh kinh, rước đuốc, hát chầu văn, kéo hoa trượng, cờ người và nhiều sinh hoạt văn hóa dân gian. Lễ hội là không gian quan trọng để cộng đồng thực hành và trao truyền các giá trị văn hóa gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu."