Chùa Đệ Tứ

"Chùa Đệ Tứ, tên chữ Đại Thánh Quán tự, nằm trên đường Phù Nghĩa, trong không gian lịch sử Thiên Trường – Tức Mặc của vương triều Trần. Di tích hiện được xếp hạng cấp quốc gia và trong danh mục kiểm kê chính thức được xác định đồng thời là di tích khảo cổ thời Trần, gắn với phế tích kiến trúc khu vực Chùa Đệ Tứ.

Theo các tư liệu lịch sử và nghiên cứu địa phương, khu vực chùa ngày nay nằm trên địa điểm từng có cung Đệ Tứ, một trong các cung điện bố trí ở vòng ngoài của trung tâm Thiên Trường thời Trần. Cùng với các cung Đệ Nhất, Đệ Nhị và Đệ Tam, khu vực này có vai trò phục vụ hoàng tộc, quan lại và góp phần tạo nên hệ thống không gian bao quanh hai cung Trùng Quang – Trùng Hoa.

Giá trị nổi bật của Chùa Đệ Tứ nằm ở lớp di tích khảo cổ dưới lòng đất. Năm 1976, Viện Bảo tàng Lịch sử Việt Nam phối hợp với Ty Văn hóa Nam Hà tiến hành khai quật khoảng 300 m² trong khuôn viên chùa. Tại độ sâu khoảng 0,5–1,1 m, các nhà khảo cổ phát hiện nhiều gạch, ngói, mảnh gốm sứ, đầu rồng và đầu phượng đất nung, cùng hai nền sân lát gạch hoa. Một số viên gạch còn bảo lưu các họa tiết hoa chanh, hoa cúc với phong cách trang trí đặc trưng thời Trần. Những phát hiện này góp phần xác nhận giá trị của khu vực trong hệ thống kiến trúc Thiên Trường thế kỷ XIII.

Kiến trúc chùa hiện nay chủ yếu mang dấu ấn các thời kỳ muộn hơn, đặc biệt là thời Nguyễn. Chùa có mặt bằng chữ Công, với Tiền đường, Tam bảo và Thượng điện nối tiếp nhau, cùng các công trình phụ trợ như nhà Tổ, nhà khách, phủ Mẫu, tăng phòng, giếng nước và vườn cây.

Tòa Tiền đường gồm 5 gian 2 chái, được tu sửa vào năm Thành Thái thứ 8 (1898). Công trình có 6 bộ vì theo kiểu chồng rường giá chiêng, bẩy trước và bẩy sau; hệ mái được đỡ bởi 24 cột lim có đường kính khoảng 0,30 m. Trên các xà, câu đầu và bẩy xuất hiện các hoa văn long chầu, tứ quý và mô típ thực vật, phản ánh phong cách nghệ thuật thời Nguyễn.

Tam bảo và Thượng điện nối với Tiền đường bằng kỹ thuật giao mái truyền thống. Tại Tam bảo hiện bài trí 15 pho tượng mang phong cách thời Nguyễn, chia thành nhiều lớp thờ. Các hạng mục phụ trợ như nhà Tổ, nhà khách, phủ Mẫu và tăng phòng cũng sử dụng phổ biến kết cấu gỗ lim, mái lợp ngói nam.

Với sự kết hợp giữa lớp phế tích kiến trúc thời Trần dưới lòng đất và hệ thống kiến trúc tôn giáo được kiến tạo, tu sửa ở các thời kỳ sau, Chùa Đệ Tứ là một địa điểm có giá trị đáng chú ý trong việc nghiên cứu không gian Thiên Trường – Tức Mặc, đặc biệt là cấu trúc các cung điện ngoại vi của trung tâm vương triều Trần."