Khu di tích Đền Trần
"Khu Đền Trần hiện tọa lạc tại phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình, trong không gian lịch sử Tức Mặc – Thiên Trường, nơi phát tích của vương triều Trần và từng là địa bàn xây dựng hệ thống hành cung quan trọng của triều đại này. Thiên Trường thường được các nguồn lịch sử và địa phương xem là kinh đô thứ hai của Đại Việt dưới thời Trần, gắn với đời sống chính trị, văn hóa và sinh hoạt của các Thái thượng hoàng sau khi nhường ngôi. Khu Đền Trần cùng Chùa Phổ Minh được xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2012.
Quần thể Đền Trần hiện gồm ba ngôi đền chính là Đền Thiên Trường, Đền Cố Trạch và Đền Trùng Hoa, cùng hệ thống Ngũ môn, sân, hồ nước, nghi môn, giải vũ và các công trình phụ trợ. Ba ngôi đền nằm trong cùng một không gian kiến trúc, mỗi công trình mang chức năng thờ tự và ý nghĩa lịch sử riêng, nhưng đều gắn chặt với ký ức về vương triều Trần.
Đền Thiên Trường, còn gọi là Đền Thượng, nằm ở vị trí trung tâm và được dựng trên cương vực Cung Trùng Quang, nơi các Thái thượng hoàng nhà Trần từng lui về ngự sau khi nhường ngôi. Ban đầu nơi đây là nhà thờ đại tôn của cộng đồng Tức Mặc; nguồn chính thức hiện hành ghi nhận năm 1694, dưới niên hiệu Chính Hòa đời Lê Hy Tông, nhà thờ được dựng bằng gỗ lim và sau đó tiếp tục được mở rộng, tu sửa qua các thời kỳ. Đền hiện thờ Thủy tổ triều Trần cùng bài vị của 14 vị vua nhà Trần. Một số dấu tích kiến trúc đáng chú ý còn được lưu giữ, trong đó có hệ thống chân tảng đá chạm hoa sen kép mang phong cách thời Trần và bộ cánh cửa gỗ có niên đại Hậu Lê.
Đền Cố Trạch, còn gọi là Đền Hạ, là nơi thờ Hưng Đạo Đại Vương Trần Quốc Tuấn, gia tộc và các gia tướng. Theo tư liệu địa phương, trong lần tu sửa Đền Thiên Trường năm 1852, tại khu vực phía đông đã phát hiện một phiến bia có khắc sáu chữ “Hưng Đạo Thân Vương Cố Trạch”, được hiểu là “nhà cũ của Hưng Đạo Vương”. Từ dấu tích này, nhân dân dựng đền để tưởng niệm vị danh tướng có vai trò đặc biệt quan trọng trong các cuộc kháng chiến chống Nguyên – Mông thế kỷ XIII.
Đền Trùng Hoa nằm phía Tây Đền Thiên Trường, được xây dựng trên cương vực Cung Trùng Hoa thời Trần – nơi các vua đương triều mỗi khi về Thiên Trường yết kiến và tham vấn các Thái thượng hoàng. Công trình hiện nay thờ 14 pho tượng đồng của các vị vua triều Trần, qua đó góp phần tái hiện không gian tưởng niệm vương triều trong quần thể di tích.
Về kiến trúc, tổng thể khu đền được tổ chức theo trục tương đối cân xứng. Lối vào ngoài cùng là Ngũ môn gồm năm cửa, tiếp đến là sân, hồ nước, nghi môn và khu vực các đền chính. Riêng Đền Thiên Trường gồm các hạng mục như tiền đường, thiêu hương, tả vu, hữu vu, hậu cung và hai nhà giải vũ; nhiều cấu kiện được làm bằng gỗ theo kỹ thuật kiến trúc truyền thống.
Khu Đền Trần còn là trung tâm của nhiều hoạt động tín ngưỡng và lễ hội gắn với lịch sử nhà Trần. Nổi tiếng nhất là Lễ Khai ấn Đền Trần, diễn ra vào đêm 14 rạng sáng ngày 15 tháng Giêng âm lịch. Nghi lễ gồm dâng hương, rước kiệu ấn và khai ấn, thể hiện lòng tri ân đối với các vị vua Trần và tiền nhân, đồng thời tái hiện một nghi thức gắn với truyền thống triều chính. Lễ hội hiện đã được đưa vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.
Với hệ thống di tích gắn trực tiếp với không gian Tức Mặc – Thiên Trường, các dấu tích kiến trúc và truyền thống thờ tự vương triều Trần, Khu Đền Trần là một trong những địa điểm quan trọng để nghiên cứu và tìm hiểu về lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng thời Trần tại vùng đồng bằng Bắc Bộ."
