Chùa Phổ Minh

"Chùa Phổ Minh, còn gọi là Chùa Tháp, hiện tọa lạc tại phường Nam Định, tỉnh Ninh Bình, cách khu Đền Trần khoảng 300 m về phía Tây. Chùa nằm trong Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật Đền Trần và Chùa Phổ Minh, được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt năm 2012. Đây là một trong những di tích tiêu biểu gắn với Hành cung Thiên Trường và lịch sử vương triều Trần.

Các nguồn sử liệu và văn bia cho biết Chùa Phổ Minh đã có từ thời Lý. Đến năm 1262, khi triều Trần nâng Tức Mặc thành phủ Thiên Trường và xây dựng các cung Trùng Quang, Trùng Hoa, chùa được xây dựng và mở rộng với quy mô lớn hơn. Từ đó, Phổ Minh trở thành một trung tâm Phật giáo quan trọng trong không gian Hành cung Thiên Trường và có mối liên hệ mật thiết với Phật hoàng Trần Nhân Tông cũng như quá trình phát triển của Thiền phái Trúc Lâm.

Tư liệu lịch sử ghi nhận Trần Nhân Tông từng có những hoạt động Phật giáo quan trọng tại Phổ Minh. Năm 1303, Ngài tổ chức hội Vô lượng, giảng kinh giới thí và thực hiện các hoạt động cứu trợ tại chùa. Sau khi Phật hoàng viên tịch tại am Ngọa Vân năm 1308, xá lị của Ngài được phân chia để thờ tại nhiều trung tâm Phật giáo; một phần được lưu giữ tại Tháp Phổ Minh.

Quần thể chùa hiện gồm nhiều hạng mục như Tam quan, ao sen, nhà bia, Tháp Phổ Minh, sân chùa, tiền đường, thiêu hương, thượng điện, hành lang, hậu điện, phủ Mẫu, nhà Tổ, tăng phòng và khu tháp mộ. Khu chùa chính có mặt bằng chữ Công, với tiền đường 9 gian, thiêu hương 3 gian và thượng điện 3 gian. Nhiều bộ phận kiến trúc còn lưu giữ những yếu tố nghệ thuật đặc trưng của thời Trần, thể hiện qua chân tảng đá chạm cánh sen, linh vật đá và các chi tiết trang trí kiến trúc.

Công trình nổi bật nhất của quần thể là Tháp Phổ Minh, một kiến trúc tiêu biểu còn lại từ thời Trần. Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, tháp có mặt bằng vuông với cạnh đáy khoảng 5,20 m, cao 19,51 m và kết thúc ở tầng thứ 14. Phần dưới sử dụng đá xanh, thân tháp phía trên chủ yếu xây bằng gạch, đỉnh tháp tạo hình búp sen bằng đá. Một số nguồn chính thức ước tính trọng lượng của công trình khoảng 700 tấn. Sau hơn bảy thế kỷ tồn tại, tháp vẫn là một trong những dấu tích kiến trúc quan trọng phản ánh nghệ thuật và kỹ thuật xây dựng thời Trần.

Chùa còn lưu giữ nhiều giá trị liên quan đến Thiền phái Trúc Lâm. Tại hậu điện hiện thờ Bộ tượng Trúc Lâm Tam Tổ, gồm Phật hoàng Trần Nhân Tông, Pháp Loa và Huyền Quang. Bộ tượng có niên đại khoảng thế kỷ XVII–XVIII, được tạo tác bằng gỗ, sơn son thếp vàng và được Thủ tướng Chính phủ công nhận Bảo vật quốc gia năm 2023.

Trong lịch sử, Chùa Phổ Minh còn gắn với Vạc Phổ Minh, một trong “An Nam Tứ Đại Khí” nổi tiếng của Đại Việt; hiện vật này hiện không còn. Cần phân biệt Vạc Phổ Minh với chiếc đỉnh đồng nặng trên 7 tấn hiện được các nguồn chính thức nhắc đến tại chùa, bởi đây là hai hiện vật khác nhau.

Một di vật nghệ thuật đáng chú ý khác có nguồn gốc từ chùa là đôi cánh cửa gỗ lim cổ, được chạm khắc các hình tượng rồng, sóng nước, hoa và hoa văn hình học. Hai cánh cửa được sưu tầm tại Chùa Phổ Minh năm 1962 và hiện được bảo quản, trưng bày tại Bảo tàng tỉnh Ninh Bình – Cơ sở 2.

Với chiều sâu lịch sử từ thời Lý – Trần, mối liên hệ đặc biệt với Phật hoàng Trần Nhân Tông và Thiền phái Trúc Lâm, cùng hệ thống kiến trúc, tháp cổ và hiện vật có giá trị, Chùa Phổ Minh là một thành tố đặc biệt quan trọng của không gian văn hóa Tức Mặc – Thiên Trường, phản ánh rõ nét đời sống tôn giáo, nghệ thuật và văn hóa của vương triều Trần."