Chùa Cổ Lễ

"Chùa Cổ Lễ, tên chữ Thần Quang Tự, hiện tọa lạc tại xã Cổ Lễ, tỉnh Ninh Bình, là một di tích có giá trị nổi bật về lịch sử, kiến trúc và văn hóa Phật giáo. Theo tư liệu chính thức, chùa có nguồn gốc từ thế kỷ XII, thời Lý, gắn với Quốc sư Nguyễn Minh Không, một nhân vật quan trọng trong lịch sử Phật giáo Việt Nam. Qua nhiều thế kỷ, kiến trúc ban đầu của chùa bị xuống cấp và được tái thiết, mở rộng đáng kể từ đầu thế kỷ XX.

Từ đầu thế kỷ XX, dưới sự chủ trì của Hòa thượng Phạm Quang Tuyên, Chùa Cổ Lễ được xây dựng lại theo phong cách được gọi là “Nhất Thốc Lâu Đài”, kết hợp các yếu tố kiến trúc Phật giáo truyền thống với những ảnh hưởng phương Tây. Các khối mái vòm, cửa cuốn và hình thức tổ chức mặt đứng tạo nên diện mạo khá khác biệt so với nhiều ngôi chùa truyền thống vùng đồng bằng Bắc Bộ, trong khi hệ thống không gian thờ tự, hoa văn và nhiều cấu kiện vẫn duy trì đặc trưng văn hóa Phật giáo Việt Nam.

Quần thể Chùa Cổ Lễ được tổ chức theo trục Đông – Tây với nhiều hạng mục như Tháp Cửu Phẩm Liên Hoa, cầu Cuốn, Tam quan, Hội quán Phật giáo, Linh Quang Tự, Phủ Mẫu, chùa Chính, nhà Tổ, giảng đường, hành lang, gác chuông Kim Chung Bảo Các và khu tháp mộ. Hai dãy hành lang hai bên chùa chính có quy mô lớn, mỗi dãy gồm 25 gian, góp phần tạo nên một tổng thể kiến trúc tương đối hoàn chỉnh.

Công trình nổi bật ở phía trước quần thể là Tháp Cửu Phẩm Liên Hoa, được xây giữa hồ. Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, tháp có mặt bằng bát giác, cao khoảng 26,3 m, gồm 11 tầng, trong đó có một tầng đế, chín tầng hoa sen và một tầng đỉnh. Nền tháp tạo hình một con rùa lớn giữa hồ, đầu hướng vào phía chùa; bên trong tháp có hệ thống bậc dẫn lên cao và tượng A Di Đà đặt ở phần trên.

Từ khu vực tháp, cầu Cuốn bắc qua hồ dẫn vào không gian chùa. Theo tư liệu tại di tích, cầu được xây dựng năm 1921, dài khoảng 10,6 m, rộng 4 m và gồm ba vòm cuốn. Cầu cùng hồ nước và hệ thống công trình phía sau tạo nên một không gian cảnh quan đặc trưng, góp phần làm nổi bật sự kết hợp giữa kiến trúc, mặt nước và trục nghi lễ của toàn khu.

Chùa còn lưu giữ hệ thống chuông đồng có giá trị. Tại gác chuông Kim Chung Bảo Các, hiện có một quả chuông lớn nặng khoảng 9 tấn, đúc năm 2003, cùng một quả chuông có niên đại Cảnh Thịnh năm thứ 7 (1799), nặng khoảng 300 kg. Hồ sơ Cục Di sản cũng ghi nhận một đại hồng chung được đúc theo phiên bản quả chuông do Hòa thượng Thích Thế Long thực hiện năm 1936. Vì vậy, cần phân biệt rõ các quả chuông khác nhau, tránh gán trọng lượng 9 tấn cho hiện vật năm 1936.

Bên cạnh giá trị kiến trúc và tôn giáo, Chùa Cổ Lễ còn là một địa điểm có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử cách mạng. Ngày 27/2/1947, dưới sự chủ trì của Hòa thượng Thích Thế Long, tại chùa diễn ra lễ phát nguyện cho 27 tăng ni, trong đó có hai ni cô, tạm rời cửa thiền và lên đường tham gia lực lượng kháng chiến. Sự kiện “cởi áo cà sa, khoác chiến bào” trở thành một dấu ấn tiêu biểu về tinh thần nhập thế và lòng yêu nước của Phật giáo Việt Nam trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp.

Với những giá trị tiêu biểu về lịch sử, kiến trúc và văn hóa, Chùa Cổ Lễ được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 1959/QĐ-TTg ngày 11/9/2025. Hằng năm, lễ hội truyền thống của chùa diễn ra từ ngày 13 đến 16 tháng 9 âm lịch, duy trì nhiều nghi lễ, hoạt động tín ngưỡng và sinh hoạt văn hóa dân gian của cộng đồng địa phương."