Đền Đồng Bằng

Đền Đồng Bằng tọa lạc tại thôn Xuân Lai, xã Đồng Bằng, nằm kề bên quốc lộ 10 huyết mạch và dòng sông Luộc êm đềm. Trong tâm thức của những người thực hành tín ngưỡng Đạo Mẫu (đặc biệt là Tứ phủ), Đền Đồng Bằng giữ một vị trí tối linh, tối trọng. Đây là nơi phát tích và phụng thờ Đức Vua Cha Bát Hải Động Đình – vị Thần tương truyền đã có công lớn giúp Vua Hùng Vương thứ 18 đánh tan giặc Thục, giữ yên bờ cõi. Cùng với Vua Cha, đền còn là nơi tọa lạc đền thờ của các vị thần tướng kiệt xuất trong Công đồng Tứ Phủ như Quan Lớn Đệ Nhất, Quan Lớn Đệ Tam và đặc biệt là Quan Lớn Đệ Ngũ Tuần Tranh.

Theo dã sử và ngọc phả lưu truyền, ngay sau khi Đức Vua Cha hóa, nhân dân đã lập đền thờ ngài tại chính nơi ngài tụ nghĩa rèn binh (Đào Động xưa). Về mặt kiến trúc, sau nhiều biến cố lịch sử và chiến tranh tàn phá (đặc biệt là bị giặc Pháp đốt phá vào đầu thế kỷ 20), Đền Đồng Bằng đã được các thế hệ thủ nhang và nhân dân hưng công xây dựng lại. Hiện nay, đền mang vóc dáng của một công trình kiến trúc gỗ đồ sộ, thiết kế theo kiểu "Tiền Nhất – Hậu Đinh" (前一 後丁) khép kín, bao gồm các hạng mục từ ngoài vào trong: Vọng Lâu, Tam Quan, tòa Đại bái, đệ nhị cung và Cung cấm.

Điểm làm nên sức hút mãnh liệt về mặt thị giác của Đền Đồng Bằng chính là nghệ thuật điêu khắc gỗ tinh mỹ. Ngôi đền được giới nghiên cứu mỹ thuật mệnh danh là "Bảo tàng mỹ thuật mộc" của thế kỷ 19 - 20. Toàn bộ hệ thống cột trụ, vì kèo, các bức cốn, hoành phi, cửa võng đều được chạm bong, chạm lộng vô cùng cầu kỳ với các đề tài "Tứ linh hội tụ", "Mai điểu", "Cúc hóa long". Các đường nét không hề cứng nhắc mà vô cùng mềm mại, uyển chuyển, toát lên vẻ uy nghi, lộng lẫy chốn cung điện đền đài. Phía trong Cung cấm (nơi được coi là miệng giếng mắt rồng xa xưa), tượng Đức Vua Cha Bát Hải được đúc bằng đồng đúc tinh xảo, ngự trên ngai vàng tỏa ra phong thái uy nghi, lẫm liệt.

Đền Đồng Bằng không chỉ là một kiệt tác kiến trúc mà còn là trái tim của Lễ hội tháng Tám âm lịch với câu ca dao truyền miệng khắp đồng bằng Bắc Bộ: "Tháng Tám giỗ Cha, tháng Ba giỗ Mẹ". Lễ hội diễn ra từ ngày 20 đến 26 tháng 8 âm lịch, thu hút hàng vạn thanh đồng, đạo quan và du khách thập phương đổ về thực hành nghi lễ hầu đồng, rước kiệu, đua thuyền và các sinh hoạt văn hóa dân gian đặc sắc.

Với những giá trị độc tôn về văn hóa, lịch sử và tín ngưỡng, Đền Đồng Bằng đã sớm được Bộ Văn hóa xếp hạng là Di tích Lịch sử - Văn hóa cấp Quốc gia vào năm 1986. Đến năm 2016, Lễ hội Đền Đồng Bằng tiếp tục được vinh danh là Di sản văn hóa phi vật thể Quốc gia, khẳng định sức sống trường tồn của tín ngưỡng thờ Mẫu trong đời sống tâm linh người Việt.