Đền Lăng Sương

Đền Lăng Sương tọa lạc tại xã Tu Vũ, huyện Thanh Thủy, tỉnh Phú Thọ, là nơi thờ gốc trong hệ thống các di tích thờ Tản Viên Sơn Thánh và là ngôi đền duy nhất tại Việt Nam thờ toàn thể gia đình Ngài. Theo cuốn Ngọc phả 88 trang lập ngày 15/11 năm Thuận Thiên thứ 3 (năm 1011) thời vua Lý Thái Tổ, vào thời Vua Hùng thứ 18, tại động Lăng Sương thuộc huyện Thanh Xuyên, phủ Gia Hưng, xứ Sơn Tây, đạo Hưng Hóa (nay là xã Tu Vũ), bà Thái Vỹ (Đinh Thị Đen) đã kết duyên cùng ông Nguyễn Cao Hành. Sau 14 tháng mang thai, bà sinh hạ người con trai khôi ngô vào buổi sáng trung tuần tháng Giêng năm Đinh Tỵ, đặt tên là Nguyễn Tuấn. Lên 6 tuổi cha mất, Nguyễn Tuấn lớn lên dưới sự nuôi dưỡng, giáo dục của mẹ đẻ và mẹ nuôi là bà Ma Thị Cao Sơn. Khi trưởng thành, nhờ công lao to lớn trong việc trị thủy, chống giặc ngoại xâm, giúp dân và dạy dân khai sáng nghề trồng lúa nước, Ngài trở thành biểu tượng vị anh hùng trẻ tuổi và được tôn kính là Tản Viên Sơn Thánh – vị thần đứng đầu trong "Tứ bất tử" của người Việt. Sau khi kết duyên cùng Ngọc Hoa công chúa (con gái Vua Hùng thứ 18), Ngài đã khuyên Vua Hùng nhường ngôi cho Thục Phán để nhân dân tránh khỏi binh đao, đánh dấu sự chuyển giao từ nhà nước Văn Lang sang Âu Lạc. Cảm kích trước nghĩa cử này, Thục Phán An Dương Vương đã dựng cột đá thề trên núi Nghĩa Lĩnh, đồng thời ban chiếu cho lập đền thờ Thánh Tản tại động Lăng Sương.

Ngôi đền được khởi dựng từ thời Thục An Dương Vương, trải qua tu sửa vào thời Tiền Lê (981–1009) và tiếp tục được các triều đại phong kiến ban sắc phong. Hệ thống thờ tự tại đền bao gồm Đức Thánh Tản, Thánh Mẫu Nguyễn Thị Định (bà Thái Vỹ), thân phụ Nguyễn Cao Hành, mẹ nuôi Ma Thị Cao Sơn, hai vị tướng Quý Minh và Cao Sơn, Ngọc Hoa công chúa, cùng phối thờ Bạch Tinh thần nữ (Chúa đất động Lăng Sương) và hai thị nữ Đào Hoa, Quế Hoa. Quần thể di tích gồm nhiều công trình kiến trúc như Nghi môn, miếu Hai Cô, giếng Thiên Thanh, Chử Vương, nhà Bia, nhà Võng, hai tòa tả hữu mạc, đền chính và lăng Thánh Mẫu. Nơi đây hiện lưu giữ nhiều tư liệu, hiện vật cổ quý giá như ấn triện đồng cổ khắc chữ Hán "Gia Hưng từ, Lăng Sương tích, Đặng Vương động", cuốn Ngọc phả lập năm 1011, văn bia bằng đá khắc năm 1848, cùng các đạo sắc phong của các triều đại phong kiến.

Hằng năm, đền tổ chức lễ hội truyền thống vào ngày 15 tháng Giêng (ngày sinh Thánh Tản) mang đậm nét văn hóa vùng núi Tản, sông Đà nhằm đề cao sự trân trọng của cư dân nông nghiệp đối với nguồn nước; ngày lễ lớn thứ hai là ngày 25 tháng Mười âm lịch (ngày giỗ Đức Thánh Mẫu). Về mặt pháp lý, Đền Lăng Sương được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch công nhận là Di tích Quốc gia năm 2005, và đến tháng 9/2018, Lễ hội Đền Lăng Sương tiếp tục được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể cấp Quốc gia. Hiện nay, di tích đã được lập quy hoạch tổng thể, tôn tạo và xây dựng khang trang nhằm bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa tâm linh đặc sắc, trở thành một điểm đến thiêng liêng kết nối đồng bộ với Đền Hùng và Đền Mẫu Âu Cơ trong hành trình về cội nguồn của dân tộc Việt Nam.