Khu di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật Cố đô Hoa Lư

"Khu di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật Cố đô Hoa Lư hiện tọa lạc tại phường Tây Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, là một trong những địa điểm có ý nghĩa đặc biệt trong lịch sử hình thành nhà nước phong kiến trung ương tập quyền ở Việt Nam. Năm 968, sau khi hoàn thành sự nghiệp thống nhất đất nước, Đinh Bộ Lĩnh lên ngôi Hoàng đế, đặt quốc hiệu Đại Cồ Việt và chọn Hoa Lư làm kinh đô. Hoa Lư tiếp tục giữ vai trò kinh đô dưới triều Tiền Lê và trong những năm đầu của triều Lý, cho đến khi vua Lý Thái Tổ dời đô ra Thăng Long vào năm 1010. Cục Di sản xác nhận khu vực này từng là nơi đóng đô của ba vương triều Đinh, Tiền Lê và Lý.

Hoa Lư có địa thế tự nhiên đặc biệt, được bao bọc bởi các dãy núi đá vôi, thung lũng và hệ thống sông, ngòi. Trong quá trình xây dựng kinh đô, địa hình karst được tận dụng như một bộ phận của hệ thống phòng thủ, kết hợp với thành lũy nhân tạo để tạo nên không gian kinh thành kín đáo và thuận lợi cho việc bảo vệ triều đình. Dấu tích hiện còn trong khu vực bao gồm hệ thống kiến trúc thờ tự, tường thành, khu vực hoàng thành, hang động và nhiều địa điểm gắn với lịch sử kinh đô Hoa Lư.

Sau khi kinh đô được chuyển ra Thăng Long, Hoa Lư trở thành cố đô và tiếp tục giữ vị trí quan trọng trong đời sống lịch sử, văn hóa và tín ngưỡng. Các công trình kiến trúc hiện còn chủ yếu được xây dựng hoặc tu bổ ở những thời kỳ sau trên các địa điểm gắn với kinh đô thế kỷ X. Tiêu biểu là Đền thờ vua Đinh Tiên Hoàng, được dựng trên nền chính điện của kinh đô Hoa Lư, với mặt bằng kiến trúc “nội công ngoại quốc”; và Đền thờ vua Lê Đại Hành, có mặt bằng chữ Công, trong hậu cung thờ Lê Đại Hành, Thái hậu Dương Vân Nga và Lê Long Đĩnh.

Bên cạnh hai ngôi đền chính, khu di tích còn bao gồm nhiều công trình và địa điểm có giá trị như Chùa Nhất Trụ, Chùa và động Am Tiên, Đình Yên Trạch, Chùa Ngần, Phủ Đông Vương, Phủ Kình Thiên, Đền thờ Thục Tiết Công chúa, Bia cửa Đông, lăng vua Đinh và lăng vua Lê. Trong đó, Chùa Nhất Trụ được cho là có nguồn gốc từ thế kỷ X và hiện còn lưu giữ cột kinh đá dựng năm 995, một di vật quan trọng gắn với Phật giáo thời Tiền Lê.

Giá trị của Cố đô Hoa Lư còn được thể hiện qua hệ thống di vật, cổ vật và dấu tích khảo cổ. Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, khu vực hiện lưu giữ 678 di vật, cổ vật có giá trị lịch sử, văn hóa và khoa học. Các kết quả nghiên cứu khảo cổ tại Hoa Lư góp phần làm rõ cấu trúc kinh đô, dấu tích kiến trúc và đời sống vật chất của cư dân dưới các triều Đinh – Tiền Lê.

Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, kiến trúc nghệ thuật và khảo cổ học, Di tích lịch sử và kiến trúc nghệ thuật Cố đô Hoa Lư được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 548/QĐ-TTg ngày 10/5/2012.

Cố đô Hoa Lư đồng thời là một trong ba khu vực chính hợp thành Quần thể danh thắng Tràng An, được UNESCO ghi danh là Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới. UNESCO xác định khu di sản Tràng An gồm chủ yếu Cố đô Hoa Lư, khu danh thắng Tràng An – Tam Cốc – Bích Động và rừng đặc dụng Hoa Lư, với tổng diện tích khu di sản thế giới là 6.226 ha.

Hiện nay, Cố đô Hoa Lư tiếp tục là không gian bảo tồn các dấu tích của kinh đô Đại Cồ Việt, đồng thời là địa điểm tổ chức Lễ hội Hoa Lư, diễn ra hằng năm vào tháng Ba âm lịch nhằm tưởng nhớ các bậc đế vương và tiền nhân có công dựng nước, giữ nước. Năm 2026, các hoạt động chính của lễ hội được tổ chức tại Khu di tích quốc gia đặc biệt Cố đô Hoa Lư, phường Tây Hoa Lư."