Đền Thái Vi
"Đền Thái Vi hiện tọa lạc tại phường Nam Hoa Lư, tỉnh Ninh Bình, trong không gian thắng cảnh Tam Cốc – Bích Động và khu vực lịch sử Hành cung Vũ Lâm của triều Trần. Đây là một di tích quan trọng gắn với lịch sử vương triều Trần trên vùng đất Hoa Lư, đồng thời nằm trong phạm vi Quần thể danh thắng Tràng An – Di sản Văn hóa và Thiên nhiên thế giới được UNESCO ghi danh.
Nguồn gốc của Đền Thái Vi gắn với sự kiện năm 1258, sau chiến thắng trong cuộc kháng chiến chống quân Mông Cổ lần thứ nhất. Vua Trần Thái Tông nhường ngôi cho Trần Thánh Tông, lui về vùng núi Trường Yên tu hành và cho lập am Thái Vi, đồng thời từng bước xây dựng khu vực Vũ Lâm thành một không gian cư trú, tu hành và hậu cứ của triều đình. Am Thái Vi được xem là tiền thân lịch sử của ngôi đền ngày nay. Tuy nhiên, kiến trúc đền hiện tại không phải công trình còn nguyên vẹn từ thế kỷ XIII mà đã trải qua nhiều lần xây dựng lại và trùng tu.
Khu vực Vũ Lâm sau đó giữ vai trò đáng kể trong lịch sử quân sự thời Trần. Các nguồn địa phương xác nhận nơi đây từng là căn cứ chiến lược phục vụ các cuộc kháng chiến chống quân Nguyên – Mông trong thế kỷ XIII. Những dấu tích và truyền thống lịch sử tại Đền Thái Vi vì vậy không chỉ gắn với hoạt động tu hành của Trần Thái Tông mà còn phản ánh vai trò của vùng Tam Cốc – Vũ Lâm trong lịch sử bảo vệ đất nước.
Đền hiện thờ Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông, Trần Anh Tông, Hiển Từ Hoàng Thái hậu cùng một số nhân vật có công với triều Trần. Việc thờ tự tại đây thể hiện sự tưởng niệm đối với các vị vua và nhân vật gắn với quá trình xây dựng, phát triển vùng Vũ Lâm cũng như các cuộc kháng chiến bảo vệ Đại Việt dưới triều Trần.
Kiến trúc Đền Thái Vi hiện nay chủ yếu mang phong cách thời Nguyễn. Đền chính gồm một tòa với ba cung, sử dụng hệ thống 28 cột đá cao khoảng 3,2 m, trong đó có 22 cột đá vuông. Một số cột tròn tại cung Đệ Tam được chạm các đề tài tứ linh, long cuốn thủy; hệ thống xà, rui, mè sử dụng gỗ lim. Sự kết hợp giữa các cấu kiện đá chạm khắc và kết cấu gỗ tạo nên nét đặc trưng đáng chú ý trong kiến trúc của di tích.
Trong khuôn viên còn có gác chuông được xây dựng dưới thời vua Duy Tân, theo kiểu hai tầng tám mái, gồm 32 cột gỗ lim. Gác chuông hiện lưu giữ quả chuông có niên đại Chính Hòa thứ 19 (1689), là một trong những hiện vật có giá trị lịch sử tại di tích.
Đền Thái Vi được Bộ Văn hóa – Thông tin, nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, xếp hạng Di tích lịch sử – văn hóa cấp quốc gia năm 1994. Hiện nay, di tích vừa là nơi thờ tự, tưởng niệm các nhân vật triều Trần, vừa là một điểm tham quan văn hóa – lịch sử trong không gian Tam Cốc – Bích Động.
Hằng năm, Lễ hội Đền Thái Vi thường được tổ chức từ ngày 14 đến 16 tháng Ba âm lịch, với ngày chính hội vào 15/3. Lễ hội tưởng niệm công lao của các vua Trần và những nhân vật có công với đất nước, đồng thời duy trì nhiều nghi lễ và sinh hoạt văn hóa truyền thống như rước, vật, bơi thuyền, cờ người, múa rồng và múa lân."
