Chùa Long Đọi Sơn

"Chùa Long Đọi Sơn, tên chữ Diên Linh Tự, hiện tọa lạc trên đỉnh núi Đọi, thuộc phường Tiên Sơn, tỉnh Ninh Bình. Đây là một di tích có lịch sử lâu đời, gắn với quá trình phát triển của Phật giáo thời Lý và là một trong những trung tâm Phật giáo quan trọng của vùng Sơn Nam xưa. Chùa được khởi dựng năm 1054, dưới thời vua Lý Thánh Tông, với sự tham gia của Vương phi Ỷ Lan. Đến năm 1118, vua Lý Nhân Tông tiếp tục mở mang chùa và cho xây dựng bảo tháp Sùng Thiện Diên Linh, một công trình Phật giáo lớn của thời Lý.

Núi Đọi nổi bật giữa vùng đồng bằng, tạo nên một không gian cảnh quan đặc trưng cho di tích. Theo tư liệu của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, quanh chân núi có chín giếng nước tự nhiên được người dân gọi là chín mắt rồng. Từ chân núi, hệ thống bậc đá dẫn lên khu vực chùa trên đỉnh, nơi có thể quan sát rộng ra không gian đồng bằng xung quanh.

Chùa và tháp Sùng Thiện Diên Linh từng tồn tại hơn ba thế kỷ trước khi bị phá hủy trong thời kỳ thuộc Minh vào đầu thế kỷ XV. Đến cuối thế kỷ XVI, dưới triều Mạc, chùa được xây dựng lại; riêng Bia Sùng Thiện Diên Linh được dựng lại vào năm 1591. Sau đó, chùa tiếp tục được tu sửa, tôn tạo qua các triều Hậu Lê, Nguyễn và các giai đoạn sau này.

Giá trị nổi bật của di tích được thể hiện rõ qua Bia Sùng Thiện Diên Linh, dựng năm 1121. Bia được làm bằng đá xanh nguyên khối, cao khoảng 2,5 m, rộng 1,75 m, với hệ thống trang trí rồng, lá đề và sóng nước tiêu biểu cho nghệ thuật thời Lý. Văn bia gồm hơn bốn nghìn chữ Hán, ghi lại nhiều nội dung liên quan đến Phật giáo, quá trình xây dựng bảo tháp, hoạt động triều đình và sinh hoạt văn hóa – xã hội đương thời; trong đó có những tư liệu quý về nghệ thuật múa rối nước. Bia được công nhận là Bảo vật quốc gia năm 2013.

Bên cạnh tấm bia, chùa còn lưu giữ nhiều hiện vật có giá trị về lịch sử và mỹ thuật. Đáng chú ý là Bộ tượng Kim Cương thời Lý, được công nhận Bảo vật quốc gia năm 2024, góp phần làm phong phú thêm giá trị nghệ thuật và khảo cổ học của quần thể di tích.

Với những giá trị đặc biệt về lịch sử, kiến trúc, nghệ thuật, khảo cổ và tôn giáo, Chùa Long Đọi Sơn được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2082/QĐ-TTg ngày 25/12/2017.

Hằng năm, Lễ hội chùa Long Đọi Sơn được tổ chức vào tháng 3 âm lịch, thường từ ngày 17 đến 21 tháng 3, với nhiều nghi lễ truyền thống và hoạt động văn hóa cộng đồng. Lễ hội là dịp tưởng niệm các vị sư tổ có công xây dựng, mở mang chùa, đồng thời đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng và góp phần gìn giữ các giá trị văn hóa gắn với vùng núi Đọi – sông Châu"