Văn miếu Xích Đằng
Văn miếu Xích Đằng (hay còn gọi là Văn miếu Hưng Yên) là một trong sáu văn miếu cổ còn tồn tại nguyên vẹn cho đến ngày nay của cả nước, biểu tượng rực rỡ cho truyền thống hiếu học, tôn sư trọng đạo của vùng đất Hiến Nam xưa. Tọa lạc trên khoảng đất rộng gần 6.000 m² tại địa phận thôn Xích Đằng, phường Lam Sơn, thành phố Hưng Yên, di tích không chỉ là nơi thờ phụng các bậc hiền triết Nho giáo mà còn được coi là linh hồn văn hóa, biểu trưng cho trí tuệ của người dân Hưng Yên qua nhiều thế kỷ phong kiến.
Theo dòng lịch sử và hệ thống thư tịch cổ, Văn miếu được khởi dựng từ thời Hậu Lê (khoảng thế kỷ 17) trên nền đất của ngôi chùa cổ danh tiếng Nguyệt Đường tự. Đến năm Minh Mạng thứ 20 (năm 1839), công trình được triều đình trùng tu gác gỗ, xây dựng quy mô lớn và hoàn thiện diện mạo bề thế như ngày nay. Trải qua những thăng trầm biến động của lịch sử và sự tàn phá của chiến tranh phá hoại, Văn miếu Xích Đằng vẫn kiên cường đứng vững trước thời gian, lưu giữ gần như nguyên vẹn hồn cốt kiến trúc xưa cũ của thời Nguyễn.
Quy hoạch kiến trúc của Văn miếu Xích Đằng vô cùng hài hòa và cổ kính, trải dài trên một trục thần đạo trang nghiêm hướng về phía đê sông Hồng. Từ ngoài vào trong, di tích bao gồm các hạng mục tiêu biểu: nghi môn (lầu chuông, lầu khánh), sân bái đường rộng lớn, hai dãy Tả vu - Hữu vu và khu thờ chính gồm tòa Tiền tế, Hậu cung thiết kế song song theo kiểu chữ "Nhị" (二). Điểm nhấn nghệ thuật độc đáo nhất của di tích chính là cổng Tam quan nội mang đậm dáng dấp của Khuê Văn Các ở Hà Nội với kết cấu gỗ lim hai tầng tám mái, các đầu đao uốn cong thanh thoát. Các mảng chạm khắc gỗ tại tòa Đại bái thể hiện kỹ thuật chạm bong tinh xảo với các đề tài "tứ linh", "tứ quý", hoa lá cách điệu mang đậm nét mỹ thuật thời Nguyễn.
Giá trị cốt lõi và thiêng liêng nhất của Văn miếu Xích Đằng chính là hệ thống 9 tấm bia đá được đặt trang trọng trên lưng rùa đá ở hai dãy nhà bia (Tả vu và Hữu vu). Những tấm bia này là những tác phẩm nghệ thuật điêu khắc đá vô giá, khắc ghi danh tính, quê quán và công trạng của 161 vị đỗ đại khoa (Trạng nguyên, Bảng nhãn, Thám hoa, Hoàng giáp, Tiến sĩ) của trấn Sơn Nam xưa từ thời Trần đến khoa thi cuối cùng của triều Nguyễn. Bên cạnh hệ thống bia đá, di tích còn lưu giữ chiếc khánh đá cổ đúc từ năm 1803 (thời vua Gia Long) và chuông đồng lớn, cùng hệ thống sắc phong, đồ thờ tự mang giá trị lịch sử, khảo cổ và mỹ thuật vô cùng to lớn.
Không chỉ là một di sản kiến trúc tĩnh lặng, Văn miếu Xích Đằng từ lâu đã trở thành trung tâm sinh hoạt văn hóa, giáo dục sôi nổi của người dân Hưng Yên. Hằng năm, vào dịp đầu xuân năm mới, nơi đây lại rộn ràng tổ chức Ngày hội xin chữ thư pháp, các buổi lễ vinh danh, khen thưởng học sinh - sinh viên đạt thành tích xuất sắc và các buổi sinh hoạt ngoại khóa tìm hiểu lịch sử địa phương. Những hoạt động này giúp khơi dậy lòng tự hào dân tộc, bồi đắp và tiếp lửa cho tinh thần hiếu học của các thế hệ trẻ hôm nay.
Trong hệ thống di sản văn hóa Việt Nam, Văn miếu Xích Đằng giữ một vị trí đặc biệt, là minh chứng sống động cho một thời kỳ hưng thịnh của nền nho học nước nhà. Với những giá trị lịch sử, kiến trúc và mỹ thuật đặc sắc, Văn miếu đã được Bộ Văn hóa - Thông tin (nay là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch) xếp hạng là Di tích lịch sử văn hóa cấp Quốc gia vào năm 1992, đồng thời là một hạng mục hạt nhân nằm trong Quần thể di tích quốc gia đặc biệt Phố Hiến từ năm 2014.
