Di tích Nhà tù Chợ Chu

Di tích Nhà tù Chợ Chu hiện nằm tại xóm Vườn Rau, xã Định Hóa, tỉnh Thái Nguyên, trên một khu đồi thuộc trung tâm Chợ Chu cũ. Đây là một trong những địa điểm lịch sử quan trọng của vùng Định Hóa, ghi dấu hệ thống giam giữ do chính quyền thực dân Pháp thiết lập, đồng thời gắn với quá trình đấu tranh, tổ chức lực lượng và trưởng thành của nhiều chiến sĩ cách mạng Việt Nam trong nửa đầu thế kỷ XX. Nhà tù Chợ Chu hiện là một trong 13 di tích thành phần thuộc Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt An toàn khu Định Hóa.

Về niên đại, các nguồn địa phương từng tồn tại hai cách ghi khác nhau. Một số bài báo cũ cho rằng việc xây dựng nhà tù bắt đầu từ năm 1913, nhưng Cục Di sản văn hóa, hệ thống giới thiệu chính thức của tỉnh Thái Nguyên và nhiều tài liệu chuyên ngành thống nhất xác định năm 1916 là thời điểm thực dân Pháp xây dựng Nhà tù Chợ Chu. Vì vậy, khi sử dụng trong hồ sơ khoa học, mốc 1916 là lựa chọn có cơ sở đối chứng vững chắc hơn. Ban đầu, nhà tù chỉ gồm những công trình đơn sơ bằng tre, gỗ, mái lợp vật liệu nhẹ và chủ yếu được sử dụng để giam giữ tù thường phạm.

Sự hình thành Nhà tù Chợ Chu gắn với quá trình thiết lập bộ máy cai trị của thực dân Pháp tại vùng Định Hóa. Báo Thái Nguyên ghi nhận quân Pháp chiếm đóng khu vực từ năm 1889, đến năm 1894 đặt cơ quan đại lý cai trị tại Chợ Chu; trong bối cảnh đó, nhà tù được hình thành nhằm phục vụ việc kiểm soát địa phương và giam giữ những người chống đối chính quyền thuộc địa. Sau này, chức năng của cơ sở này dần thay đổi khi nơi đây được sử dụng để giam những người yêu nước và các chiến sĩ tham gia nhiều phong trào chống Pháp.

Trong những năm sau đó, Nhà tù Chợ Chu từng giam giữ những người tham gia Khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917 và Khởi nghĩa Yên Bái năm 1930. Sau Khởi nghĩa Bắc Sơn năm 1940, nhiều chiến sĩ cách mạng và thân nhân của những người tham gia phong trào Bắc Sơn – Võ Nhai cũng bị đưa về đây. Điều này cho thấy từ một cơ sở giam giữ cấp địa phương, Chợ Chu ngày càng trở thành một địa điểm trong hệ thống đàn áp và kiểm soát các lực lượng chống thực dân ở vùng trung du và miền núi phía Bắc.

Một lần thay đổi lớn diễn ra vào đầu thập niên 1940. Nguồn địa phương cho biết việc mở rộng, kiên cố hóa được tiến hành từ năm 1941 và hoàn thành vào năm 1942. Cục Di sản văn hóa cũng xác nhận Nhà tù Chợ Chu được nâng cấp năm 1942. Từ những lán giam đơn sơ trước đó, nhà tù được xây dựng lại bằng gạch, đá, ngói và xi măng, quy mô có khả năng giam giữ khoảng 200 người. Sự kiên cố hóa này phản ánh việc chính quyền thực dân tăng cường chức năng giam giữ tù chính trị tại Chợ Chu trong bối cảnh phong trào cách mạng đang phát triển mạnh.

Năm 1943 đánh dấu một bước chuyển đặc biệt trong lịch sử nhà tù. Khoảng 100 tù chính trị từ Nhà tù Sơn La được chuyển về Chợ Chu. Trong số họ có nhiều đảng viên cộng sản; một chi bộ bí mật hoạt động trong nhà tù được củng cố, với đồng chí Nguyễn Văn Khương, tức Song Hào, làm Bí thư. Báo Quân đội nhân dân xác nhận năm 1943 Song Hào được tổ chức chỉ định làm Bí thư Chi bộ Nhà tù Chợ Chu. Dưới sự tổ chức của chi bộ, tù chính trị vừa đấu tranh đòi cải thiện điều kiện sinh hoạt, vừa duy trì học tập lý luận, trao đổi kinh nghiệm tổ chức và tìm cách giữ liên lạc với phong trào cách mạng bên ngoài.

Chính trong hoàn cảnh tù đày ấy, Nhà tù Chợ Chu trở thành một môi trường rèn luyện đặc biệt của nhiều cán bộ cách mạng. Những người bị giam giữ tổ chức học tập lý luận, nâng cao nhận thức chính trị, trao đổi phương pháp hoạt động và tuyên truyền vận động. Cách diễn đạt thường gặp trong các nguồn lịch sử địa phương là họ đã “biến nhà tù thành trường học cách mạng”. Đây không chỉ là hình ảnh mang tính biểu tượng mà phản ánh thực tế rằng nhiều cán bộ sau khi ra khỏi Chợ Chu đã tiếp tục giữ những vai trò quan trọng trong phong trào cách mạng và lực lượng vũ trang.

Sự kiện nổi bật nhất gắn với Nhà tù Chợ Chu diễn ra ngày 2/10/1944. Thực hiện chủ trương bổ sung cán bộ cho phong trào cách mạng bên ngoài, chi bộ trong tù đã tổ chức cho 12 tù chính trị vượt ngục. Các nguồn của Cục Di sản văn hóa, tỉnh Thái Nguyên và Quân đội nhân dân đều xác nhận cuộc vượt ngục thành công này. Trong nhóm có Song Hào cùng nhiều cán bộ cách mạng khác; tài liệu Quân đội nhân dân còn ghi danh các đồng chí như Tạ Xuân Thu, Lê Hiến Mai, Trần Thế Môn và những người cùng tham gia.

Sau khi thoát khỏi Chợ Chu, những cán bộ này trở lại hoạt động tại vùng Tuyên Quang – Thái Nguyên và tham gia củng cố Phân khu Nguyễn Huệ. Báo Thái Nguyên ghi nhận ngày 10/10/1944, những đảng viên vừa vượt ngục đã họp tại Yên Lãng để đẩy mạnh phong trào trong phân khu; Song Hào sau đó được giao phụ trách Phân khu Nguyễn Huệ. Quá trình này góp phần bổ sung một lực lượng cán bộ có kinh nghiệm cho phong trào cách mạng ở Việt Bắc trong những tháng chuẩn bị tiến tới Tổng khởi nghĩa năm 1945.

Sau năm 1945, Nhà tù Chợ Chu không còn hoạt động với chức năng giam giữ. Trải qua chiến tranh, thời gian và tác động của môi trường, phần lớn công trình kiến trúc cũ bị hủy hoại. Hồ sơ của Cục Di sản văn hóa cho biết những dấu tích hiện còn chủ yếu gồm hai nền nhà dài chạy song song – một nền thuộc khu nhà giam và một nền thuộc khu nhà ăn – cùng nền nhà gác và bốt gác. Các dấu vết tường gạch, nền móng và cấu trúc còn lại vì vậy có giá trị đặc biệt trong việc nhận diện quy mô và tổ chức không gian của nhà tù cũ.

Di tích được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia theo Quyết định số 253-Bộ VHTT ngày 25/2/1998. Đến năm 2012, Nhà tù Chợ Chu được xác định là một trong 13 điểm di tích thành phần thuộc Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt ATK Định Hóa, được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng theo Quyết định số 548/QĐ-TTg ngày 10/5/2012. Hai lớp xếp hạng này phản ánh cả giá trị riêng của Nhà tù Chợ Chu lẫn mối quan hệ của địa điểm với không gian lịch sử rộng lớn của căn cứ địa Định Hóa.

Việc bảo tồn Nhà tù Chợ Chu hiện được đặt trong Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích quốc gia đặc biệt ATK Định Hóa theo Quyết định số 1008/QĐ-TTg ngày 24/6/2021. Theo quy hoạch, khu vực bảo vệ của di tích có diện tích 3,25 ha, gồm 1,99 ha khu vực bảo vệ I và 1,26 ha khu vực bảo vệ II. Ngoài ra, 2,25 ha được dành cho cảnh quan, phát huy giá trị và phục vụ tham quan; tổng phạm vi quy hoạch liên quan đến Nhà tù Chợ Chu là 5,50 ha.

Quy hoạch năm 2021 đặc biệt nhấn mạnh việc bảo tồn

cấu trúc không gian gốc và các nền móng còn lại, đồng thời giữ gìn diện tích rừng, hồ, suối tự nhiên trong khu vực. Về lâu dài, không gian Nhà tù Chợ Chu được định hướng phục hồi theo ba khu chức năng lịch sử chính:

khu tù nhân, khu lính và khu Đồn trưởng. Những hạng mục lịch sử khác chỉ được phép nghiên cứu phục dựng khi có đủ căn cứ từ tư liệu khoa học, nhân chứng và dấu tích thực địa. Nguyên tắc này rất quan trọng bởi nó đặt tính xác thực lịch sử lên trước yêu cầu tái tạo hình thức kiến trúc.

Nhìn từ lịch sử cách mạng Việt Nam, giá trị của Nhà tù Chợ Chu không chỉ nằm ở việc phản ánh cơ chế giam giữ của chính quyền thuộc địa. Di tích còn ghi lại quá trình chuyển hóa đặc biệt của những người bị giam giữ: từ đối tượng bị cách ly khỏi phong trào bên ngoài, họ tổ chức học tập, duy trì chi bộ, đấu tranh trong tù và cuối cùng tìm cách trở lại với hoạt động cách mạng. Cuộc vượt ngục ngày 2/10/1944 là biểu hiện rõ nhất của quá trình ấy, khi một nơi được xây dựng nhằm cô lập các chiến sĩ cách mạng lại trở thành điểm xuất phát để một số cán bộ trở về bổ sung lực lượng cho phong trào ở Việt Bắc.

Ngày nay, những nền gạch, dấu vết nhà giam và bốt canh còn lại trên đồi Chợ Chu không tạo nên cảm giác đồ sộ như một công trình kiến trúc nguyên vẹn. Tuy nhiên, chính sự hiện diện của những dấu tích ấy làm cho di tích có giá trị đặc biệt: chúng cho phép người xem nhận biết trực tiếp một không gian giam giữ thuộc địa từng tồn tại tại vùng núi Định Hóa và đối chiếu nó với những câu chuyện về đấu tranh, học tập, tổ chức và vượt ngục của các chiến sĩ cách mạng. Nhà tù Chợ Chu vì thế vừa là chứng tích của một cơ chế đàn áp trong thời kỳ thuộc địa, vừa là nơi lưu giữ ký ức về ý chí và năng lực tổ chức của những người đã đấu tranh giành độc lập cho dân tộc.