Di tích lịch sử Đình làng Quặng
Di tích lịch sử Đình Làng Quặng hiện thuộc thôn Làng Quặng, xã Bình Yên, tỉnh Thái Nguyên, nằm trong không gian An toàn khu Định Hóa. Đây là một địa điểm đặc biệt trong lịch sử lực lượng vũ trang cách mạng Việt Nam, gắn với sự kiện hợp nhất các lực lượng vũ trang cách mạng thành Việt Nam Giải phóng quân ngày 15/5/1945 – một bước quan trọng trong quá trình hình thành lực lượng vũ trang thống nhất trước Tổng khởi nghĩa Tháng Tám. Trước khi tổ chức chính quyền địa phương hai cấp, địa điểm này thuộc xã Định Biên, huyện Định Hóa. Sau sắp xếp hành chính và tổ chức lại thôn, địa danh Làng Quặng hiện thuộc xã Bình Yên.
Giá trị nổi bật nhất của Đình Làng Quặng gắn với buổi sáng ngày 15/5/1945. Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, lễ thành lập Việt Nam Giải phóng quân diễn ra tại thửa ruộng Nà Nhậu, ngay phía trước đình. Các đơn vị Việt Nam Tuyên truyền Giải phóng quân và Cứu quốc quân được thống nhất thành một lực lượng vũ trang chung – Việt Nam Giải phóng quân. Đây là lực lượng trực tiếp tham gia chuẩn bị và tiến tới Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945, đồng thời được xem là một trong những tổ chức tiền thân trực tiếp của Quân đội nhân dân Việt Nam.
Việc xác định chính xác địa điểm diễn ra nghi lễ có ý nghĩa quan trọng về mặt sử liệu. Một số bài viết phổ biến thường diễn đạt sự kiện diễn ra “tại Đình Làng Quặng”, nhưng tài liệu chuyên ngành của Cục Di sản văn hóa xác định cụ thể hơn rằng lễ được tổ chức trên thửa ruộng Nà Nhậu phía trước đình. Sau buổi lễ, các cán bộ chỉ huy tiếp tục họp tại đình để kiện toàn bộ phận chỉ huy của lực lượng mới. Vì vậy, đình, cánh đồng Nà Nhậu và Bãi Thàn Mát cần được nhìn nhận như những thành phần liên kết của cùng một không gian sự kiện lịch sử, thay vì tách rời thành những điểm không liên quan.
Trước giờ làm lễ, các lực lượng từ nhiều hướng tiến về Làng Quặng và tập kết tại khu rừng Thàn Mát, sau đó di chuyển xuống Nà Nhậu. Báo Thái Nguyên và các tài liệu lịch sử địa phương đều ghi nhận trình tự này. Sự lựa chọn Làng Quặng không phải ngẫu nhiên: vùng Định Biên khi ấy có địa hình rừng núi, dân cư có truyền thống che chở cách mạng và nằm trong khu vực hoạt động thuận lợi của các lực lượng vũ trang. Chính những điều kiện ấy đã giúp khu vực trở thành một địa điểm an toàn cho việc hội quân và tổ chức sự kiện có ý nghĩa lớn đối với phong trào cách mạng.
Sau lễ hợp nhất, một cuộc họp của các cán bộ chỉ huy được tổ chức tại Đình Làng Quặng. Nguồn Báo Thái Nguyên ghi nhận đồng chí Võ Nguyên Giáp được cử làm Tư lệnh, Trần Đăng Ninh làm Phó Tư lệnh và Chu Văn Tấn tham gia bộ phận lãnh đạo lực lượng. Cục Di sản văn hóa cũng xác nhận ba đồng chí Võ Nguyên Giáp, Chu Văn Tấn và Trần Đăng Ninh thuộc Bộ Tư lệnh Quân Giải phóng. Khi trình bày về cơ cấu chức danh cụ thể, cần thận trọng vì cách gọi chức vụ trong các tài liệu phổ biến hiện nay có một số khác biệt nhỏ; điều được các nguồn thống nhất là vai trò chỉ huy của ba nhân vật này trong lực lượng Việt Nam Giải phóng quân vừa được thành lập.
Ý nghĩa của ngày 15/5/1945 vượt ra ngoài phạm vi một buổi lễ quân sự. Việc hình thành Việt Nam Giải phóng quân đã đưa các lực lượng vũ trang cách mạng đang hoạt động ở nhiều địa bàn về một tổ chức thống nhất hơn, tạo điều kiện cho việc phối hợp lực lượng trong cao trào kháng Nhật và chuẩn bị Tổng khởi nghĩa. Chỉ ba tháng sau, khi thời cơ cách mạng xuất hiện, các đơn vị Việt Nam Giải phóng quân cùng lực lượng du kích và quần chúng cách mạng từ các căn cứ tiến về nhiều địa phương, tham gia giành chính quyền trong Cách mạng Tháng Tám. Vì vậy, Làng Quặng là một địa điểm phản ánh rõ quá trình chuyển biến từ những đội vũ trang cách mạng phân tán sang một lực lượng được tổ chức thống nhất hơn trước thời điểm giành chính quyền.
Không gian di tích còn gắn với Bãi Thàn Mát, nằm trong cùng hệ thống “Địa điểm thành lập Việt Nam Giải phóng quân”. Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, khu vực này được sử dụng cho hoạt động đào tạo cán bộ. Nguồn chính thức của địa phương ghi nhận đồng chí Tôn Đức Thắng từng mở Trường Huấn luyện Chính trị tại đây; đến tháng 6/1948, trường được chuyển về Bình Thành và về sau phát triển trong hệ thống đào tạo lý luận chính trị của Đảng. Năm 2016, Bãi Thàn Mát còn khoảng 800 m² với 13 cây Thàn Mát và được dựng bia ghi dấu sự kiện.
Về kiến trúc, cần đặc biệt lưu ý rằng ngôi đình mà khách tham quan nhìn thấy hiện nay không nên được mặc nhiên coi là toàn bộ công trình nguyên gốc của thời kỳ trước năm 1945. Cục Di sản văn hóa xác nhận đình đã được phục dựng; Báo Thái Nguyên cũng cho biết sau khi di tích được xếp hạng, công trình tiếp tục được phục dựng và chỉnh trang cảnh quan. Vì chưa tìm thấy nguồn chính thống đủ chắc chắn xác định năm khởi dựng ban đầu của đình, việc gán cho ngôi đình một niên đại cụ thể như thế kỷ XVIII, XIX hay năm 1945 là không có đủ căn cứ. Cách diễn đạt khoa học nhất là: đình đã tồn tại trước sự kiện ngày 15/5/1945, còn công trình hiện hữu đã trải qua quá trình phục dựng và tôn tạo.
Năm 1993, Đình Làng Quặng được các nguồn chính thức của tỉnh Thái Nguyên ghi nhận đã được xếp hạng Di tích lịch sử cấp quốc gia. Từ đó, khu vực được đầu tư bảo vệ và phát huy giá trị. Riêng năm 2016, Ban Quản lý Khu di tích Lịch sử – Sinh thái ATK Định Hóa thực hiện dự án tôn tạo với kinh phí 225,6 triệu đồng, gồm tu sửa hàng rào, xây đường dạo xung quanh di tích và dựng bia tại Bãi Thàn Mát. Các hạng mục này phục vụ bảo vệ cảnh quan và giúp người tham quan nhận biết rõ hơn các điểm thành phần của di tích.
Quyết định số 1008/QĐ-TTg ngày 24/6/2021 của Thủ tướng Chính phủ tiếp tục đặt Đình Làng Quặng trong tổng thể Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích quốc gia đặc biệt ATK Định Hóa. Văn bản xác định “Địa điểm thành lập Việt Nam Giải phóng quân” có khu vực bảo vệ di tích rộng 0,76 ha, trong đó khu vực bảo vệ I là 0,42 ha; riêng Đình Làng Quặng chiếm 0,35 ha và Bãi Thàn Mát 0,07 ha. Khu vực bảo vệ II rộng 0,34 ha. Ngoài ra, 1,84 ha được dành cho bảo vệ cảnh quan, phát huy giá trị và phục vụ du lịch. Như vậy, toàn phạm vi quy hoạch liên quan đến địa điểm này là khoảng 2,60 ha.
Sự phân biệt các con số diện tích này rất quan trọng. Con số 2,60 ha là phạm vi quy hoạch tổng thể gồm cả vùng bảo vệ di tích và vùng cảnh quan – phát huy giá trị; không phải diện tích riêng của ngôi đình. Theo quy hoạch năm 2021, phần Đình Làng Quặng thuộc khu vực bảo vệ I có diện tích 0,35 ha, tương đương khoảng 3.500 m². Trong khi đó, Báo Thái Nguyên năm 2024 cho biết điểm đình trực tiếp do Ban Quản lý ATK quản lý có quy mô hơn 800 m². Các con số phản ánh những phạm vi quản lý khác nhau, vì vậy không nên sử dụng thay thế cho nhau mà không giải thích.
Theo định hướng quy hoạch hiện hành, cấu trúc không gian Đình Làng Quặng và Bãi Thàn Mát được tiếp tục bảo tồn; khu vực lớp học Hương Sư được định hướng khôi phục, đài tưởng niệm được cải tạo, đồng thời bố trí khu đón tiếp và bãi đỗ xe phía trước đình. Nguyên tắc chung là giữ gìn tối đa cấu trúc và cảnh quan của khu vực bảo vệ di tích, chỉ phục hồi những công trình có đủ căn cứ khoa học và hạn chế các yếu tố kiến trúc mới làm ảnh hưởng đến không gian lịch sử.
Trong những năm gần đây, Đình Làng Quặng tiếp tục được sử dụng như một địa điểm giáo dục lịch sử. Đầu năm 2024, lực lượng đoàn thanh niên địa phương xây dựng hệ thống thông tin số bằng mã QR để khách tham quan có thể tiếp cận tư liệu về di tích. Hoạt động chăm sóc cảnh quan, vệ sinh, dâng hương và đưa học sinh tới tìm hiểu lịch sử vẫn được duy trì, cho thấy di tích không chỉ được bảo tồn như một dấu mốc vật chất mà còn tiếp tục tham gia vào đời sống giáo dục cộng đồng.
Sau quá trình sắp xếp đơn vị hành chính, Đình Làng Quặng hiện thuộc xã Bình Yên, tỉnh Thái Nguyên. Năm 2026, chính quyền xã tiếp tục tổ chức lại các xóm, trong đó xóm Nong Nia và Làng Quặng được hợp nhất và lấy tên thôn Làng Quặng. Vì vậy, địa chỉ hai cấp cập nhật hiện nay của di tích có thể ghi là thôn Làng Quặng, xã Bình Yên, tỉnh Thái Nguyên.
Giá trị của Đình Làng Quặng vì thế không nằm ở quy mô kiến trúc của một ngôi đình làng, mà ở mối quan hệ đặc biệt giữa địa điểm, cảnh quan và một bước chuyển quan trọng của lịch sử cách mạng Việt Nam. Đình, ruộng Nà Nhậu và Bãi Thàn Mát hợp thành một không gian trong đó từng diễn ra quá trình hội quân, hợp nhất lực lượng, tổ chức chỉ huy và đào tạo cán bộ. Những địa danh vốn rất bình dị của một làng miền núi đã trở thành chứng tích cho quá trình chuẩn bị lực lượng trước cuộc Tổng khởi nghĩa năm 1945.
Ngày nay, giữa vùng ATK Định Hóa, Đình Làng Quặng vẫn mang một vẻ lặng lẽ của không gian làng quê, nhưng phía sau mái đình ấy là ký ức về thời điểm các lực lượng vũ trang cách mạng cùng hội tụ trước một bước ngoặt của dân tộc. Giá trị của di tích không cần được tô đậm bằng những câu chuyện chưa được kiểm chứng; chính sự kiện ngày 15/5/1945, không gian Nà Nhậu – Làng Quặng – Thàn Mát và những dấu tích được bảo tồn đã đủ làm nên vị trí đặc biệt của nơi đây trong lịch sử cách mạng Việt Nam.
