Đền Thiên Hậu

Đền Thiên Hậu (tọa lạc trên đường Trưng Trắc, thuộc phường Quang Trung, tỉnh Hưng Yên) là một trong những công trình kiến trúc tín ngưỡng cổ kính, độc đáo và mang đậm dấu ấn giao thoa văn hóa Việt - Hoa rõ nét nhất tại thương cảng Phố Hiến sầm uất xưa kia.

Ngôi đền được khởi dựng vào năm 1640 (thời nhà Hậu Lê). Khi ấy, Phố Hiến là một "tiểu kinh đô" giao thương sầm uất, nơi hội tụ của đông đảo thương nhân nước ngoài, đặc biệt là người Hoa đến từ các bang Quảng Đông, Quảng Tây và Phúc Kiến. Để cầu mong những chuyến hải trình thuận buồm xuôi gió, vượt qua sóng gió biển khơi dông bão, 40 dòng họ người Hoa tại đây đã cùng nhau quyên góp tiền của, thuê thợ giỏi chế tác sẵn toàn bộ hệ thống cột kèo, cấu kiện gỗ từ chính quốc rồi vận chuyển bằng thuyền buồm sang Đại Việt để dựng nên ngôi đền này.

Đối tượng thờ tự chính của đền là Thiên Hậu Thánh Mẫu (tên thật là Lâm Tức Mặc, sinh năm 960 dưới thời Tống). Theo truyền thuyết, bà là người có khả năng thiên bẩm đoán biết trước thời tiết, cứu giúp ngư dân và thuyền bè gặp nạn trên biển khơi, được nhân dân tôn kính gọi là Thần Biển. Việc thờ phụng bà tại một thương cảng sông như Phố Hiến không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh của Hoa kiều mà còn dần được một bộ phận cư dân người Việt tiếp nhận, tạo nên quá trình giao lưu và dung hợp tín ngưỡng Việt – Hoa tại Phố Hiến.

Về mặt kiến trúc, Đền Thiên Hậu là một kiệt tác nghệ thuật hoàn mỹ được xây dựng theo lối chữ "Tam" truyền thống của người Hoa (gồm Tiền đường, Trung đường và Hậu cung). Trước cửa đền là đôi nghê đá hoa cương cổ kính đứng chầu hai bên tam quan, đi vào câu ca dân gian nổi tiếng về sự phồn thịnh và ước vọng bình an của vùng đất lỵ. Điểm đặc sắc nhất bên trong nội tự là hệ thống vì kèo bằng gỗ lim được chạm trổ hoa văn rồng phượng, mây hoa vô cùng tinh xảo, phủ sơn son thếp vàng lộng lẫy. Mái đền có độ dốc cao, đao góc vút cong mạnh mẽ, trên nóc trang trí lưỡng long chầu nguyệt bằng gốm tráng men màu đặc trưng của nghệ thuật kiến trúc thời Minh - Thanh.

Trải qua gần 400 năm với bao thăng trầm dâu bể của lịch sử và sự suy thoái của thương cảng cổ, Đền Thiên Hậu vẫn đứng vững như một chứng nhân lịch sử. Ngôi đền không chỉ lưu giữ những hiện vật có giá trị mỹ thuật và lịch sử cao như các bức hoành phi, câu đối cổ mà còn là biểu tượng sinh động cho tinh thần hòa hợp, đoàn kết văn hóa giữa hai dân tộc Việt - Trung suốt nhiều thế kỷ.