Đền Mẫu
Đền Mẫu (còn được biết đến với mỹ tự Hoa Dương Linh Từ) là một trong những điểm đến tâm linh độc đáo và nổi tiếng bậc nhất của tỉnh Hưng Yên. Tọa lạc trên một khuôn viên rộng gần 3.000 m², mặt hướng ra hồ Bán Nguyệt thơ mộng và cách đê sông Hồng không xa, di tích này mang một vẻ đẹp sơn thủy hữu tình hiếm có. Điều làm nên sự khác biệt hoàn toàn của Đền Mẫu so với các ngôi đền Việt cổ khác là Đền thờ Dương Quý Phi đời Nam Tống, nhân vật được tín ngưỡng địa phương tôn xưng là Dương Thiên Hậu và Mẫu nghi thiên hạ.
Về mặt lịch sử, theo truyền thuyết lưu truyền tại địa phương, đền được nhân dân lập nên từ năm 1279 (dưới thời vua Trần Nhân Tông) sau khi thi hài của bà Dương Quý Phi trôi dạt vào bãi sông thuộc hạ lưu Đằng Giang (Phố Hiến ngày nay) và được người dân vớt lên an táng tử tế. Tương truyền, đến năm 1294, khi vua Trần Anh Tông thân chinh đi đánh giặc, đêm mộng thấy bà Dương Quý Phi hiển linh báo mộng phù trợ. Sau khi thắng trận trở về, nhà vua đã ban chiếu chỉ cho tu sửa đền khang trang và phong tặng danh hiệu "Mẫu nghi thiên hạ". Qua nhiều lần trùng tu dưới các triều đại phong kiến, đặc biệt là vào thời Nguyễn, Đền Mẫu mang đậm dấu ấn kiến trúc và mỹ thuật của thế kỷ 19 nhưng vẫn giữ trọn vẹn nét u tịch, cổ kính thưở ban đầu.
Kiến trúc Đền Mẫu được bố trí theo kiểu chữ "Tam" (三) khép kín gồm: Tiền tế, Trung từ và Hậu cung. Ngay từ lối vào, du khách sẽ ấn tượng với Nghi môn (Cổng tam quan) xây kiểu chồng diêm hai tầng tám mái. Trên vòm cuốn có ghép các mảnh gốm lam tinh xảo tạo thành hai bức đại tự lớn: "Dương Thiên Hậu - Tống Triều" và "Thiên Hạ mẫu nghi". Điểm nhấn cảnh quan và tâm linh kỳ diệu nhất của Đền Mẫu chính là bóng cây cổ thụ ngót 800 năm tuổi án ngữ ngay trước khoảng sân đền. Đây là một hiện tượng sinh học vô cùng độc đáo khi ba gốc cây Sanh, Đa và Si quấn chặt lấy nhau, rễ buông rủ như bức rèm khổng lồ ôm trọn và che chở cho ngôi đền, tạo nên một không gian huyền bí và linh thiêng tột độ.
Bên cạnh giá trị kiến trúc và cảnh quan, Đền Mẫu còn bảo lưu được khối lượng di vật cổ có giá trị lịch sử và mỹ thuật cao. Đáng chú ý nhất là hệ thống hoành phi, câu đối, đồ tế khí, chiếc kiệu Bát Cống tinh xảo và bức tượng Dương Quý Phi cùng hai người tì nữ mang nét mặt hiền từ, bao dung được đặt trang trọng trong cung cấm. Sự tồn tại của Đền Mẫu chính là minh chứng sống động nhất cho tình đoàn kết, sự cưu mang và lòng vị tha của người dân Việt Nam, đồng thời phản ánh tính chất quốc tế, sự giao thoa văn hóa - tín ngưỡng đặc sắc của thương cảng Phố Hiến sầm uất thế kỷ 16-17.
Ngày nay, Đền Mẫu không chỉ là một công trình kiến trúc nghệ thuật tiêu biểu mà còn là điểm tựa tâm linh lớn lao của cộng đồng. Hằng năm, lễ hội Đền Mẫu được tổ chức trang trọng từ ngày 10 đến ngày 13 tháng 3 âm lịch với nghi thức rước nước từ sông Hồng về làm lễ mộc dục rất độc đáo. Vào những dịp Lễ, Tết hay ngày rằm, mùng một, hàng vạn du khách và người dân địa phương lại nô nức đổ về đây dâng hương, "cầu may, vay lộc", mong cầu một cuộc sống bình an, hạnh phúc và kinh doanh hanh thông, biến nơi đây thành "chốn thiêng Phố Hiến" không thể thay thế.
