Đền An Xá (Đền Đậu An)

Đền An Xá (thường được gọi là Đền Đậu An), tên chữ là Thụy Ứng Quán, tọa lạc tại thôn An Xá, xã An Viên, huyện Tiên Lữ. Trong hệ thống di tích đền, quán của người Việt vùng đồng bằng Bắc Bộ, Đền An Xá là một trung tâm văn hóa tiêu biểu, duy nhất và lớn nhất mang đậm dấu ấn của văn hóa Đạo giáo sơ khai. Đối tượng thờ tự chính tại đền là Ngọc Hoàng Thượng Đế, Ngũ Lão Tiên Ông cùng các vị Thiên tiên, Địa tiên – Theo thần tích và truyền thuyết địa phương, các vị được thờ đã có công khai phá vùng đất, diệt trừ thú dữ, dạy dân cày cấy và bảo vệ mùa màng.

Hiện nay, toàn bộ khu di tích đền An Xá có tổng diện tích quy hoạch rộng lớn lên tới 20.085m². Về mặt kiến trúc, đền có bố cục mặt bằng tổng thể hình chữ Công (工) khép kín, uy nghi và bề thế, bao gồm: 05 gian Tiền tế, 03 gian Ống muống và 03 gian Hậu cung.

Điểm độc đáo và mang lại giá trị nghệ thuật khác biệt nhất của đền An Xá chính là sự kết hợp vật liệu xây dựng. Nếu như các cấu kiện và thành phần kiến trúc của tòa Tiền tế đều được làm bằng gỗ tứ thiết vững chãi, thì toàn bộ hai tòa Ống muống và Hậu cung lại được chế tác hoàn toàn bằng đá xanh nguyên khối. Toàn bộ hệ thống cột, các bộ vì, xà đá đều được chạm khắc công phu với đề tài rồng, lân, nghê cuốn thủy mang giá trị mỹ thuật cực cao. Ở đất Bắc, số lượng đình đền làm bằng đá vô cùng ít ỏi, việc một công trình đá quy mô lớn tồn tại vững chắc ở Hưng Yên qua nhiều thế kỷ (mang dấn ấn thời Lê - Nguyễn đan xen) là một kiệt tác hiếm có.

Ngoài giá trị kiến trúc đá, đền An Xá còn tự hào sở hữu những kiệt tác điêu khắc nghệ thuật vô giá. Tiêu biểu nhất là Tháp đất nung gồm 12 tầng, không kể phần đỉnh, có niên đại thế kỷ XVI–XVII và được trùng tu năm 1667. Tháp đất nung có sự kết hợp dáng dấp kiến trúc Đại Việt với những họa tiết chạm khắc chim thần Garuda, hoa sen cách điệu mang hơi hướng văn hóa cổ Champa, đền An Xá hiện lưu giữ hai bảo vật quốc gia là Tháp đất nung và Bệ thờ đất nung.

Không chỉ là không gian bảo lưu kiến trúc vật thể, đền An Xá còn lưu giữ Lễ hội đền Đậu An (diễn ra từ mùng 1 đến 12 tháng 4 Âm lịch hàng năm) nổi tiếng khắp vùng Sơn Nam Hạ với câu ca "Tỉnh Nam vui nhất phủ Giầy / Vui thì vui thật chẳng tày Đậu An". Lễ hội giữ được nhiều tín ngưỡng bản địa đặc sắc, đặc biệt là tục rước ông Đùng bà Đà mang đậm ý nghĩa tín ngưỡng phồn thực của nền văn minh lúa nước. Với những giá trị lịch sử, kiến trúc và văn hóa đặc biệt xuất sắc đó, di tích đền An Xá đã được xếp hạng là Di tích Quốc gia Đặc biệt vào năm 2020.