Khu di tích lịch sử quốc gia 60 liệt sĩ TNXP Đại đội 915, Đội 91 Bắc Thái.

Khu di tích lịch sử quốc gia 60 liệt sĩ Thanh niên xung phong Đại đội 915, Đội 91 Bắc Thái hiện nằm tại phường Gia Sàng, tỉnh Thái Nguyên. Đây là địa điểm lưu niệm một sự kiện đặc biệt bi tráng trong cuộc kháng chiến chống Mỹ, gắn với sự hy sinh của 60 cán bộ, đội viên thanh niên xung phong vào đêm 24/12/1972 khi đang thực hiện nhiệm vụ giải tỏa lương thực, hàng hóa tại khu vực ga Lưu Xá để chi viện cho chiến trường miền Nam. Hơn nửa thế kỷ đã qua, nơi đây trở thành một không gian tưởng niệm trang nghiêm và là địa chỉ giáo dục truyền thống cách mạng tiêu biểu của tỉnh Thái Nguyên.

Đại đội 915 được thành lập vào tháng 6/1972, trực thuộc Đội Thanh niên xung phong 91 Bắc Thái, với 102 cán bộ, đội viên. Phần lớn họ còn ở độ tuổi mười tám, đôi mươi, nhiều người chưa lập gia đình và là con em các dân tộc thuộc địa bàn Thái Nguyên, Bắc Kạn ngày nay. Nhiệm vụ của đơn vị là sửa chữa, bảo đảm các tuyến giao thông bị bom đạn phá hoại, đồng thời tham gia bốc xếp, vận chuyển lương thực, hàng hóa và vật tư phục vụ chiến trường. Trong bối cảnh chiến tranh ngày càng ác liệt vào cuối năm 1972, lực lượng thanh niên xung phong trở thành một bộ phận quan trọng bảo đảm cho các tuyến vận tải ở hậu phương miền Bắc được duy trì liên tục.

Thời điểm cuối tháng 12/1972, khi các cảng biển và nhiều tuyến vận tải ở miền Bắc bị đánh phá, tuyến Lạng Sơn – Thái Nguyên – Hà Nội giữ vai trò đặc biệt trong việc tiếp nhận và trung chuyển hàng hóa. Ga Lưu Xá trở thành một “cảng cạn”, nơi tập kết lượng lớn lương thực và hàng hóa để tiếp tục vận chuyển vào chiến trường. Tư liệu của tỉnh Thái Nguyên cho biết vào thời điểm đó, tại khu vực ga Lưu Xá và các điểm trung chuyển liên quan còn gần 20.000 tấn hàng cần được nhanh chóng giải tỏa khỏi khu vực thường xuyên bị máy bay Mỹ đánh phá. Ngày 23/12/1972, yêu cầu huy động lực lượng để giải tỏa số hàng này được đặt ra khẩn cấp.

Sáng ngày 24/12/1972, 66 cán bộ, đội viên Đại đội 915 từ nơi đóng quân lên đường đến ga Lưu Xá làm nhiệm vụ. Trong suốt ngày hôm đó, họ cùng các lực lượng khác liên tục bốc xếp và vận chuyển hàng hóa ra khỏi khu vực nguy hiểm. Theo các tư liệu chính thức, đến chiều tối, phần lớn lượng hàng cần thiết đã được giải tỏa. Khi các cán bộ, đội viên chưa kịp dùng bữa tối, máy bay Mỹ bắt đầu đánh phá khu vực Lưu Xá. Bom rơi trúng nơi trú ẩn, khiến 59 cán bộ, đội viên Đại đội 915 cùng đồng chí Nguyễn Thế Cường, Đội phó Đội 91 Bắc Thái, hy sinh; 7 thanh niên xung phong khác bị thương và sống sót. Hai cán bộ thủ kho của ngành lương thực cũng hy sinh trong trận bom. Như vậy, con số 60 liệt sĩ được tưởng niệm tại khu di tích gồm 59 thành viên Đại đội 915 và một Đội phó Đội 91.

Sự hy sinh xảy ra ngay trong đêm Noel 24/12/1972, khi nhiều người trong số họ còn ở tuổi đời rất trẻ. Tư liệu chính thức của tỉnh hiện ghi nhận trong 60 liệt sĩ có 37 người quê Bắc Kạn, 17 người quê Thái Nguyên, 4 người quê Thái Bình và 2 người quê Lạng Sơn; hai liệt sĩ trẻ nhất mới 16 tuổi. Những con số ấy cho thấy đằng sau một sự kiện lịch sử lớn là những số phận rất cụ thể: những thanh niên từ nhiều miền quê khác nhau đã cùng có mặt tại Lưu Xá và cùng thực hiện nhiệm vụ trên tuyến vận tải hậu phương trong những ngày chiến tranh khốc liệt nhất.

Sự hy sinh của Đại đội 915 gắn liền với kết quả của nhiệm vụ giải tỏa hàng hóa tại Lưu Xá. Theo tư liệu của tỉnh Thái Nguyên, trong gần 20.000 tấn lương thực và hàng hóa quân sự cần giải tỏa tại ga Lưu Xá và ga Quán Triều, phần lớn đã được vận chuyển đến nơi an toàn; số hàng bị phá hủy chỉ chiếm một tỷ lệ nhỏ. Điều đó cho thấy nhiệm vụ mà các thanh niên xung phong thực hiện không chỉ mang ý nghĩa phục vụ hậu cần tại địa phương, mà còn là một phần của hệ thống vận tải chi viện cho chiến trường miền Nam trong giai đoạn cuối năm 1972.

Sau chiến tranh, địa điểm nơi các thanh niên xung phong hy sinh từng bước được xây dựng thành nơi tưởng niệm. Năm 1994, nhân dịp kỷ niệm ngày thành lập Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Thành đoàn Thái Nguyên phát động quyên góp xây dựng Nhà bia lưu niệm Thanh niên xung phong Bắc Thái. Công trình được hình thành từ sự đóng góp tự nguyện của thanh, thiếu niên và nhân dân, sau đó khánh thành ngày 25/3/1996. Từ một nhà bia tưởng niệm ban đầu, địa điểm này dần được hoàn thiện cả về hồ sơ lịch sử lẫn không gian tưởng niệm.

Năm 2008, UBND tỉnh Thái Nguyên xếp hạng địa điểm lưu niệm các thanh niên xung phong Đại đội 915 hy sinh tại Lưu Xá là di tích lịch sử cấp tỉnh. Ngày 28/4/2009, Chủ tịch nước ban hành Quyết định số 613/QĐ-CTN phong tặng danh hiệu Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân cho Đại đội 915, Đội Thanh niên xung phong 91 Bắc Thái. Tiếp đó, ngày 18/12/2009, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch ban hành Quyết định số 4698/QĐ-BVHTTDL xếp hạng địa điểm lưu niệm các thanh niên xung phong Đại đội 915 hy sinh tại Lưu Xá là Di tích lịch sử quốc gia. Đây là những dấu mốc quan trọng khẳng định giá trị lịch sử của địa điểm và sự ghi nhận của Nhà nước đối với những đóng góp, hy sinh của đơn vị.

Một bước chuyển quan trọng trong việc bảo tồn và phát huy giá trị di tích diễn ra vào năm 2018, khi tỉnh Thái Nguyên triển khai dự án tu bổ, tôn tạo và mở rộng khu di tích. Quy mô khuôn viên được mở rộng từ khoảng 1,1 ha lên 4,75 ha. Các hạng mục được xây dựng, chỉnh trang gồm Nhà tưởng niệm, không gian trưng bày tài liệu và hiện vật, khu nhà đón tiếp, cổng tam quan, nghi môn – tứ trụ cùng hệ thống cảnh quan và công trình phụ trợ. Công trình được khánh thành ngày 21/12/2018, tạo nên một không gian tưởng niệm quy mô và trang nghiêm hơn, đồng thời tăng khả năng phục vụ nghiên cứu, tham quan và giáo dục truyền thống.

Nhà tưởng niệm là không gian trung tâm của khu di tích, nơi phụng thờ 60 liệt sĩ. Bên cạnh đó, khu trưng bày hiện lưu giữ và giới thiệu hơn 300 tài liệu, hình ảnh và hiện vật liên quan đến Đại đội 915, Đội 91 Bắc Thái và lực lượng thanh niên xung phong. Đặc biệt, chỉ 28 trong số 60 liệt sĩ hiện có hình ảnh để trưng bày; 32 người còn lại được ghi danh bằng họ tên và năm sinh – năm mất do không còn ảnh. Chi tiết ấy khiến không gian tưởng niệm không chỉ truyền tải lịch sử bằng số liệu hay hiện vật, mà còn cho thấy rõ sự trẻ trung và những cuộc đời còn dang dở phía sau tên tuổi của các liệt sĩ.

Trong khuôn viên di tích còn trưng bày những hiện vật gắn với hoạt động vận tải thời chiến, trong đó có đầu máy xe lửa số 1037, từng tham gia vận chuyển hàng hóa trong thời kỳ kháng chiến chống Mỹ. Những tài liệu và hiện vật này giúp tái hiện bối cảnh giao thông, vận tải và nhiệm vụ hậu cần tại khu vực Lưu Xá, qua đó làm rõ hơn môi trường lịch sử mà Đại đội 915 đã hoạt động và hy sinh.

Ngày nay, Khu di tích lịch sử quốc gia 60 liệt sĩ TNXP Đại đội 915, Đội 91 Bắc Thái tiếp tục là nơi diễn ra các hoạt động dâng hương, tưởng niệm, sinh hoạt chính trị và giáo dục truyền thống của các cơ quan, đoàn thể, trường học và nhân dân. Đặc biệt, ngày 24 tháng 12 hằng năm trở thành thời điểm tưởng niệm những người đã hy sinh tại Lưu Xá. Các hoạt động tại đây không chỉ nhằm tri ân một đơn vị thanh niên xung phong, mà còn giúp thế hệ sau nhận thức cụ thể hơn về vai trò của lực lượng hậu phương, công tác giao thông vận tải và những hy sinh thầm lặng trong chiến tranh.

Giá trị của Khu di tích 915 vì thế không chỉ nằm ở quy mô của công trình tưởng niệm hay những hiện vật được lưu giữ. Điều cốt lõi là ký ức về 60 con người đã hy sinh khi đang thực hiện một nhiệm vụ rất cụ thể: bảo vệ và giải tỏa những chuyến hàng cần thiết cho tiền tuyến. Từ địa điểm từng chịu sự tàn phá nặng nề của chiến tranh, khu vực Lưu Xá hôm nay đã trở thành một không gian của ký ức và tri ân. Sự hiện diện của Nhà tưởng niệm, các tài liệu, hiện vật cùng những lễ tưởng niệm thường niên giúp câu chuyện về Đại đội 915 tiếp tục được truyền lại một cách trực quan và có căn cứ lịch sử, để những hy sinh của thế hệ đi trước không chỉ được ghi nhớ bằng tên gọi, mà còn được hiểu trong chính bối cảnh và nhiệm vụ mà họ đã đảm nhận.