Chùa Ông(Hồng Long Tự)

Chùa Hồng Long, tên chữ Hồng Long Tự, thường được nhân dân gọi là Chùa Ông, hiện thuộc phường Phan Đình Phùng, tỉnh Thái Nguyên. Ngôi chùa nằm dưới chân đồi Tăng Xê, trong không gian lịch sử gắn với phòng tuyến Gia Sàng và cuộc Khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917. Không chỉ là một cơ sở tín ngưỡng Phật giáo, Chùa Hồng Long còn mang giá trị lịch sử địa phương, ghi dấu những biến động của vùng đất Thái Nguyên trong hơn một thế kỷ.

Theo tư liệu do Báo Thái Nguyên công bố, nguồn gốc của chùa bắt đầu từ một am nhỏ do ông Lê Văn Quyền tạo lập. Cuối năm Giáp Thìn, niên hiệu Thành Thái thứ 16 (1904), ông Bùi Đình Thuật, người được nhân dân địa phương tôn xưng là Bùi Quốc Công, đã tham gia xác định hướng xây dựng chùa. Đầu năm 1905, ông Lê Văn Quyền và ông Bùi Đình Thuật cùng sự đóng góp công đức của nhân dân bắt đầu xây dựng am thành một ngôi chùa. Vì vậy, năm 1905 có thể được xem là mốc khởi dựng tương đối rõ ràng của Chùa Hồng Long trong các tư liệu hiện có.

Vị trí của chùa gắn với một không gian lịch sử đặc biệt. Chùa nằm dưới chân đồi Tăng Xê, một địa điểm thuộc phòng tuyến Gia Sàng trong cuộc Khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917 do Trịnh Văn Cấn, thường gọi là Đội Cấn, và Lương Ngọc Quyến lãnh đạo. Tư liệu địa phương ghi nhận khu vực Chùa Hồng Long từng là nơi nghĩa quân trú chân. Riêng câu chuyện các thủ lĩnh và nghĩa quân thường tập trung tại chùa để bàn việc và làm lễ trước khi xuất quân được nguồn Báo Thái Nguyên ghi theo hình thức truyền lại trong cộng đồng, vì vậy cần được hiểu như một lớp ký ức dân gian gắn với di tích hơn là một sự kiện đã có đầy đủ tư liệu lịch sử trực tiếp chứng minh.

Cảnh quan quanh chùa trước đây gắn với hệ thống đồi của khu vực Gia Sàng, gồm đồi Bầu, Gò Trại, Bà Cụ, Tăng Xê và Cụ Lân; phía Nam có suối Xương Rồng. Chính địa hình đồi, suối và vùng trũng xung quanh tạo nên một không gian tương đối đặc biệt, đồng thời giúp lý giải vị trí của khu vực này trong hệ thống phòng tuyến của nghĩa quân đầu thế kỷ XX. Ngày nay, cảnh quan đô thị xung quanh đã có nhiều thay đổi, đặc biệt với sự hình thành khu vực hồ Xương Rồng và quá trình phát triển của đô thị Thái Nguyên.

Trong chiến tranh, Chùa Hồng Long từng bị tàn phá nặng nề. Tư liệu ghi nhận sau những đợt phá hủy, dấu tích còn lại gồm nền móng chùa, hai giếng ở phía cửa chùa cùng một số yếu tố cảnh quan. Khi tiến hành trùng tu, người dân tìm thấy một cấu kiện thượng lương có dòng chữ Hán ghi nhận chùa từng được tu tạo vào năm Bảo Đại thứ 19, tương ứng năm 1944. Đây là một trong những mốc vật chất quan trọng cho thấy công trình đã trải qua quá trình sửa chữa, tu bổ từ trước khi chịu những tác động lớn của chiến tranh.

Về kiến trúc, tư liệu khảo tả của địa phương ghi nhận Chùa Hồng Long được tổ chức theo mặt bằng hình chữ Đinh. Không gian chính gồm Tiền đường ba gian và Hậu cung hai gian nối phía sau, hình thức thường được dân gian gọi là “chuôi vồ”. Phía trước là Tam quan, sân chùa và non bộ. Cách bố trí này thuộc dạng mặt bằng phổ biến trong kiến trúc tôn giáo truyền thống ở miền Bắc, với không gian hành lễ phía trước kết nối trực tiếp với khu vực thờ tự chính phía trong.

Không gian thờ Phật tại chùa có hệ thống tượng gồm Thích Ca Mâu Ni, A Di Đà, Quan Âm, Tam Thế cùng các tượng Ngọc Hoàng, Nam Tào, Bắc Đẩu và Hộ Pháp. Hai bên Tiền đường có ban thờ Đức Ông và Thánh Tăng. Cấu trúc thờ tự này phản ánh sự đan xen giữa Phật giáo và những yếu tố tín ngưỡng truyền thống vốn phổ biến tại nhiều ngôi chùa Việt Nam, tạo nên một không gian tâm linh vừa mang tính Phật giáo vừa gắn với đời sống tín ngưỡng của cộng đồng địa phương.

Phía sau chùa còn có một công trình thờ tự mà tư liệu địa phương gọi là đền hoặc cung Mẫu. Công trình có quy mô nhỏ hơn chùa và cũng được bố trí theo hình chữ Đinh, gồm Tiền bái và Hậu cung. Tại đây có các ban thờ Trần Hưng Đạo, Mẫu Liễu Hạnh, Thánh Gióng, Dương Tự Minh và ông Bùi Đình Thuật – người được ghi nhận có công trong quá trình xây dựng chùa đầu thế kỷ XX. Hệ thống thờ tự này cho thấy Hồng Long Tự không chỉ là không gian hành lễ Phật giáo mà còn gắn với tín ngưỡng thờ Mẫu, nhân thần và những nhân vật được cộng đồng địa phương tôn kính.

Trải qua chiến tranh và những biến đổi của đô thị, hình thức kiến trúc hiện nay của Chùa Hồng Long là kết quả của nhiều giai đoạn xây dựng và tu bổ, không nên xem toàn bộ công trình hiện tồn là kiến trúc nguyên gốc năm 1905. Ngoài dấu mốc tu tạo năm 1944, thành phố Thái Nguyên tiếp tục huy động nguồn xã hội hóa để tu bổ, tôn tạo Chùa Hồng Long trong giai đoạn 2022–2023 cùng một số di tích khác trên địa bàn. Công tác này nhằm duy trì không gian tín ngưỡng và bảo tồn những giá trị lịch sử, văn hóa gắn với di tích trong điều kiện phát triển đô thị hiện nay.

Giá trị lịch sử và văn hóa của Chùa Hồng Long được chính thức ghi nhận khi UBND tỉnh Thái Nguyên xếp hạng Chùa Hồng Long – Chùa Ông là di tích lịch sử – văn hóa cấp tỉnh theo Quyết định số 2499/QĐ-UBND ngày 8/11/2006. Việc xếp hạng tạo cơ sở pháp lý cho hoạt động bảo vệ, quản lý và phát huy giá trị của di tích, đồng thời khẳng định vị trí của Chùa Hồng Long trong hệ thống các địa điểm văn hóa – lịch sử của khu vực trung tâm Thái Nguyên.

Giá trị của Chùa Hồng Long vì thế được hình thành từ nhiều lớp lịch sử chồng xếp lên nhau. Đó là một ngôi chùa được hình thành từ đầu thế kỷ XX; một địa điểm nằm trong không gian phòng tuyến Gia Sàng gắn với Khởi nghĩa Thái Nguyên năm 1917; một công trình từng chịu sự tàn phá của chiến tranh và nhiều lần được cộng đồng phục hồi, tu bổ; đồng thời là nơi duy trì đời sống Phật giáo và tín ngưỡng dân gian của cư dân địa phương. Những lớp ký ức ấy giúp Chùa Ông không chỉ mang ý nghĩa của một cơ sở thờ tự, mà còn trở thành một dấu tích văn hóa phản ánh quá trình biến đổi của vùng đất Thái Nguyên trong hơn một thế kỷ.

Trong bối cảnh đô thị Thái Nguyên ngày càng mở rộng, Chùa Hồng Long vẫn duy trì vai trò như một điểm tựa tinh thần và một không gian lưu giữ ký ức địa phương. Giá trị của di tích không nằm ở sự nguyên vẹn tuyệt đối của kiến trúc ban đầu – bởi công trình đã trải qua chiến tranh và nhiều lần tu bổ – mà ở sự tiếp nối giữa địa điểm, ký ức lịch sử, hoạt động tín ngưỡng và cộng đồng. Chính sự tiếp nối đó giúp Hồng Long Tự vẫn hiện diện như một không gian di sản sống giữa lòng đô thị Thái Nguyên ngày nay.