Hang Xóm Trại

Hang Xóm Trại: nằm ở sườn phía Đông của một quả núi đá vôi có tên là Khụ Trại bên bờ suối Lạn, thuộc Xóm Trại (hay còn gọi là xóm Trại Sào), xã Mường Vang, trên độ cao 15m so với mặt thung lũng, cửa hang rộng 08m, mở về hướng Đông hơi chếch Bắc. Hang cao 92m so với mực nước biển, ăn sâu vào hơn 13m, cửa hang cao 10m.

Cửa vào hang Xóm Trại và khoảng giữa lòng hang rộng bằng nhau tạo thành hình vòng cung. Trong hang sáng sủa, thoáng đãng, ánh sáng có thể lọt vào tận đáy hang. Từ phía ngoài vào, cách cửa hang 05m có một khối đá vôi lớn chắn ở giữa, đây là khối thạch nhũ đã rơi từ trên cao xuống có thể cùng với giai đoạn đá rơi ở khu vực Đông Nam Á cách ngày nay khoảng 12.000 đến 8.000 năm trước

Trong tầng văn hóa, các nhà khảo cổ đã phát hiện một số di tích của người xưa để lại như bếp lửa và mộ táng. Trong các lần khai quật, đều phát hiện lẻ tẻ các bộ phận khác nhau của di cốt người cổ như các mảnh xương sọ, xương hàm dưới… Đặc biệt, trong quá trình giải phóng phần đất lấp của các hố khai quật cũ để phục vụ công tác trưng bày năm 2008, các nhà khảo cổ đã phát hiện một mộ táng. Di cốt người, chỉ còn phần nửa thân dưới, phần thân trên đã bị đào phá. Người chết được chôn trong tư thế nằm co, mang theo 2 công cụ ghè đẽo, 1 chày nghiền và một mũi nhọn bằng sừng động vật. Theo nghiên cứu của các nhà cổ nhân chủng học, mộ táng của người Xóm Trại phát hiện năm 2008 là mộ của một người đàn ông khoảng 35 – 40 tuổi có chiều cao 1,65 – 1,68m. Những di cốt lẻ tẻ và mộ táng phát hiện trong hang Xóm Trại đều thuộc về giai đoạn Văn hóa Hòa Bình.

Các nhà khảo cổ đã phát hiện một số lượng đáng kể xương cốt các loài động vật như khỉ, nhím, dúi, gấu ngựa, mèo rừng, lửng, cầy giông, cầy hương, lợn rừng, bò rừng, nai, tê giác… Kết quả phân tích cổ động vật cho thấy đây là di cốt của các loài vật sinh sống trong môi trường tự nhiên xung quanh mà người cổ Xóm Trại đã săn bắt mang về làm thức ăn. Ngoài ra, người cổ Xóm Trại còn thu lượm nhiều loại củ quả trong tự nhiên mang về hang để ăn và bỏ lại dấu tích hạt quả. Phân tích thành phần bào tử và phấn hoa ở hang Xóm Trại cho thấy rằng, kết quả mẫu phân tích ở các độ sâu khác nhau tương đối giống nhau. Ở đây có phấn hoa của cây thân gỗ, thân bụi, cây hạt trần, dương xỉ, các loại rau dại và loại tảo nước ngọt.

Mái đá Làng Vành: nằm ở cực Tây của dãy núi Đá Trắng, cao 64m so với mực nước biển. Đây là một mái đá khá rộng và thoáng mát, cửa rộng 30m, sâu 18m, vòm trần cao 10m, thấp dần về phía trong. Mặt bằng mái đá cao hơn mặt thung lũng xung quanh khoảng 05m. Toàn bộ phần có vết tích tầng văn hoá được chiếu sáng tự nhiên, cửa quay về hướng Tây Nam.

Tầng văn hoá di tích Mái đá Làng Vành dày 3,7m, chủ yếu được cấu tạo bằng vỏ ốc suối, ốc ruộng, ốc núi, đất sét vôi, một số than tro và các vỏ nhuyễn thể khác. Trong đó có chứa tổ hợp hiện vật đá, xương và một số đồ gốm. Tầng văn hoá ở đây do được tiếp nhận nhiều ánh sáng, nên độ gắn kết khá bền vững. Hiện tại trên một phần của vách mái đá còn sót lại những dấu vết của tầng văn hoá nguyên thủy, gần như tương ứng với độ dày của địa tầng với cấu tạo chủ yếu mùn đất có nguồn gốc từ đá vôi phong hóa màu xám mịn, bở dời và vỏ ốc, hến.

Hiện nay, di tích còn giữ được một phần tầng văn hoá gốc ở bên dưới các khối tảng đá sập lớn, trên vách mái đá còn lại khá nhiều những lớp trầm tích của kỷ đệ tứ. Trong ngách và sâu trong lòng hang bên cạnh mái đá cũng ghi nhận tầng văn hóa và dấu tích của người Tiền sử. Toàn bộ dãy núi Đá Trắng và phần cực Tây nơi Mái đá Làng Vành còn được giữ nguyên trạng.

Kể từ khi phát hiện cho đến nay, di tích mái đá Làng Vành là một trong những di tích Văn hoá Hoà Bình có tầng văn hóa dày và bộ di vật rất phong phú về công cụ đá cũng như công cụ xương so với các di tích Văn hoá Hoà Bình khác ở Việt Nam đã được khai quật. Cũng giống như di tích hang Xóm Trại, di tích mái đá Làng Vành thể hiện rõ nét về đặc trưng của một di tích lớn mang tính chất trung tâm và ở trung tâm vùng lõi của Văn hóa Hòa Bình ở Việt Nam. Đây là bằng chứng gốc về nguồn gốc của Văn hóa Hòa Bình ở Việt Nam và Đông Nam Á.