Chùa Khánh

Chùa Khánh hiện nằm tại khu vực Thạch Yên, xã Mường Thàng, tỉnh Phú Thọ; trước năm 2025 thuộc xã Thạch Yên, huyện Cao Phong, tỉnh Hòa Bình và xa hơn trước đó thuộc xóm Khánh, xã Yên Thượng. Ngôi chùa tọa lạc trên đồi Chùa Khánh, một địa điểm có ý nghĩa đặc biệt trong Khu căn cứ cách mạng Cao Phong – Thạch Yên, khu di tích được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng di tích lịch sử cách mạng cấp quốc gia năm 1996. Không gian nơi đây vì thế mang đồng thời hai lớp giá trị: đời sống tín ngưỡng lâu đời của cộng đồng địa phương và ký ức về một giai đoạn quan trọng trong lịch sử cách mạng của tỉnh Hòa Bình trước đây.

Niên đại khởi dựng chính xác của Chùa Khánh hiện chưa được xác định rõ trong các nguồn chính thống. Tuy nhiên, những dấu tích được ghi nhận tại khu vực chùa cũ cho thấy đây là một không gian tín ngưỡng có lịch sử lâu đời. Tư liệu của ngành du lịch từng đề cập đến bảy cây thông cổ được ước tính trên 300 năm tuổi quanh khu vực chùa; sau khi công trình cũ bị hư hỏng, tại đây còn ghi nhận một cây đại cổ cùng một chuông đồng cao khoảng 0,8 m, nặng khoảng 85 kg. Những dấu tích ấy không chỉ gợi mở chiều sâu thời gian của Chùa Khánh mà còn phản ánh sự gắn bó bền chặt giữa ngôi chùa với đời sống văn hóa, tâm linh của cư dân vùng Mường qua nhiều thế hệ.

Giá trị nổi bật của Chùa Khánh còn được ghi dấu đậm nét trong lịch sử cách mạng. Trong thời kỳ tiền khởi nghĩa năm 1945, Cao Phong – Thạch Yên là một trong những khu căn cứ cách mạng quan trọng của tỉnh Hòa Bình, nằm trong hệ thống chiến khu Hòa – Ninh – Thanh do Xứ ủy Bắc Kỳ xây dựng và chỉ đạo hoạt động. Với địa hình rừng núi thuận lợi cho việc che giấu lực lượng, cùng sự đùm bọc và ủng hộ của nhân dân địa phương, khu vực này trở thành nơi tổ chức, xây dựng và phát triển lực lượng cách mạng; trong đó đồi Chùa Khánh được lựa chọn làm địa điểm tổ chức lớp huấn luyện quân sự đầu tiên của khu căn cứ.

Từ lớp huấn luyện tại đồi Chùa Khánh, các cán bộ và lực lượng tự vệ sau đó được phân về cơ sở, góp phần xây dựng các đội tự vệ tại nhiều xóm, mở rộng lực lượng và chuẩn bị cho Tổng khởi nghĩa tháng Tám năm 1945. Sáng ngày 23/8/1945, lực lượng từ căn cứ Cao Phong – Thạch Yên phối hợp với các cánh quân và cơ sở cách mạng trong tỉnh tiến vào tỉnh lỵ Hòa Bình, tham gia giành chính quyền về tay nhân dân. Sự kiện này đã đưa khu căn cứ Cao Phong – Thạch Yên, trong đó có đồi Chùa Khánh, trở thành một địa điểm gắn với những dấu mốc quan trọng của phong trào cách mạng tại địa phương.

Trải qua chiến tranh và những biến động của thời gian, công trình chùa cũ từng bị hư hỏng. Năm 2007, huyện Cao Phong đầu tư tôn tạo khu di tích lịch sử, đồng thời phục dựng Lễ hội Chùa Khánh theo nguyện vọng của nhân dân địa phương. Việc tôn tạo không chỉ góp phần bảo vệ không gian di tích mà còn tạo điều kiện để những giá trị lịch sử, tín ngưỡng và truyền thống cộng đồng tiếp tục được duy trì, qua đó kết nối ký ức cách mạng với đời sống văn hóa đương đại.

Lễ hội Chùa Khánh được tổ chức vào dịp đầu xuân, với chính hội vào ngày mùng 5 tháng Giêng âm lịch. Sau khi được phục dựng, lễ hội tiếp tục trở thành dịp sinh hoạt văn hóa – tín ngưỡng của cộng đồng, nơi người dân và khách thập phương cùng dâng hương, tưởng niệm và tham gia các hoạt động truyền thống. Trong không gian văn hóa Mường, lễ hội không chỉ đáp ứng nhu cầu tâm linh mà còn góp phần duy trì mối liên kết cộng đồng và gìn giữ những giá trị văn hóa đã được trao truyền qua nhiều thế hệ.

Ngày nay, Chùa Khánh vừa là nơi sinh hoạt tín ngưỡng, vừa là một địa điểm lưu giữ ký ức lịch sử của Khu căn cứ cách mạng Cao Phong – Thạch Yên. Sự giao thoa giữa không gian tâm linh, dấu ấn cách mạng và cảnh quan vùng Mường đã tạo nên nét riêng cho Chùa Khánh, giúp nơi đây trở thành một điểm văn hóa – lịch sử có ý nghĩa trong hệ thống di sản của xã Mường Thàng và tỉnh Phú Thọ hiện nay.