Chùa Thái Lạc (Chùa Pháp Vân)

Chùa Thái Lạc (tên chữ là Pháp Vân Tự) tọa lạc tĩnh mặc tại thôn Thái Lạc (nay thuộc xã Như Quỳnh, huyện Văn Lâm). Chùa Thái Lạc còn là điểm đến quan trọng trong hệ thống tín ngưỡng thờ Tứ Pháp (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện) mang đậm dấu ấn của văn minh nông nghiệp lúa nước. Ngôi chùa tôn thờ thần Pháp Vân (nữ thần Mây), một vị thần có nguồn gốc từ vùng Dâu (Bắc Ninh), được nhân dân suy tôn nhằm cầu mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.

Theo các nhà nghiên cứu lịch sử và mỹ thuật, chùa được khởi dựng từ thời nhà Trần (thế kỷ XIII – XIV). Trải qua dòng chảy nghiệt ngã của thời gian, chùa đã nhiều lần được trùng tu tôn tạo, đặc biệt là các giai đoạn thế kỷ XVI, XVII và thời Nguyễn. Tuy nhiên, điều làm nên giá trị phi thường của Chùa Thái Lạc chính là việc ngôi tự này đã vượt qua được mọi biến thiên để giữ lại gần như nguyên vẹn bộ vì kèo kiến trúc bằng gỗ lim tại tòa Thượng điện – một kiệt tác kỹ thuật mộc chuẩn mực của thời Trần mà hiếm di tích nào ở Việt Nam có được.

Mặt bằng tổng thể của chùa được thiết kế theo kiểu "Nội công ngoại quốc" liên hoàn, bề thế với Tam quan hai tầng tám mái, Tiền đường, Thiêu hương, Thượng điện, nhà thờ Tổ và hai dãy hành lang khép kín bao quanh dài hàng chục mét. Thượng điện hiện lưu giữ 20 bức phù điêu gỗ cổ mang phong cách nghệ thuật thời Trần, trong đó có nhiều tiêu bản đặc sắc và hiếm gặp. Trên các cốn, đố và ván bưng, những nghệ nhân thời Trần đã chạm khắc nổi vô cùng điêu luyện hình tượng tiên nữ đầu người mình chim (Kinari) đang dang cánh dâng hoa, dâng hương lễ Phật. Đặc sắc và quý hiếm hơn cả là bức chạm dàn nhạc với các tiên nữ đang chơi các loại nhạc cụ dân tộc cổ như đàn tranh, đàn nguyệt, tỳ bà, thổi tiêu... Tất cả các đường nét đều mượt mà, sống động, toát lên sự tự tại, phóng khoáng mang đậm hào khí Đông A.

Cùng với những bức chạm gỗ kỳ mỹ, Chùa Thái Lạc còn lưu giữ được pho tượng Pháp Vân linh thiêng, 03 bệ thờ đá chạm hoa sen và 03 tấm bia đá cổ có niên đại từ thế kỷ XVI – XVII (như bia Hoằng Định năm 1611, bia Dương Hòa 1636). Những hiện vật này là minh chứng rõ nét cho sự tiếp nối liên tục của đời sống tôn giáo và sự hưng thịnh của Phật giáo Đại Việt.

Với những giá trị kiến trúc, điêu khắc nghệ thuật không thể thay thế, Chùa Thái Lạc đã được xếp hạng Di tích cấp Quốc gia từ rất sớm (năm 1964) và chính thức được vinh danh là Di tích Quốc gia Đặc biệt vào năm 2018. Đây là điểm hành hương không thể bỏ qua đối với những người say mê tìm hiểu nghệ thuật mộc cổ truyền và tín ngưỡng thờ thần nông nghiệp của người Việt.