Chùa Hương Lãng
Chùa Hương Lãng (tên chữ là Viên Giác Tự, dân gian thường gọi là chùa Lạng) tọa lạc tạiThôn Chùa, xã Lạc Đạo, tỉnh Hưng Yên. Trong bản đồ di sản Việt Nam, Chùa Hương Lãng đứng ở một vị trí vô cùng trang trọng bởi đây là một trong số rất ít những ngôi đại cổ tự thời Lý (thế kỷ XI - XII) còn bảo lưu được những kiệt tác điêu khắc đá nguyên bản cực kỳ quý giá, phản ánh thời kỳ đỉnh cao của mỹ thuật Phật giáo đại ngàn Đại Việt.
Theo các nguồn sử liệu và văn bia ghi chép lại, chùa được khởi dựng vào năm Ất Mùi (1115) dưới triều vua Lý Nhân Tông. Theo tư liệu của địa phương, chùa được khởi dựng vào thời Lý, khoảng cuối thế kỷ XI – đầu thế kỷ XII; niên đại thường được nhắc đến là năm 1115, gắn với Linh Nhân Hoàng thái hậu Ỷ Lan– một nhân vật lịch sử lẫy lừng với tài trị quốc và lòng hướng Phật sâu sắc. Ngôi chùa ban đầu được xây dựng với quy mô vô cùng hoành tráng. Trải qua gần một thiên niên kỷ với bao thăng trầm dâu bể và những tàn phá của chiến tranh (đặc biệt là thời kỳ kháng chiến chống Pháp bị tiêu hủy phần kiến trúc gỗ), chùa đã được nhân dân trùng tu lại nhiều lần. Trải qua chiến tranh và nhiều biến động lịch sử, kiến trúc gỗ nguyên thủy của chùa không còn nguyên vẹn. Các hạng mục hiện nay được phục dựng trên nền chùa cổ, có bố cục kiểu chữ Tam. Giá trị nổi bật của di tích tập trung ở hệ thống di vật đá thời Lý còn được bảo lưu. Điểm độc nhất vô nhị làm nên giá trị nghệ thuật vĩ đại của Chùa Hương Lãng chính là Bệ tượng sư tử đá (hay còn gọi là bệ đá hoa sen hình sư tử) đặt tại chính điện. Đây là một khối sa thạch nguyên khối khổng lồ có chiều dài 4,2 mét, rộng 3,5 mét và cao 1,2 mét. Tác phẩm khắc họa hình tượng một con sư tử lớn đang phủ phục nâng đỡ đài sen. Đầu sư tử ngẩng cao, miệng ngậm ngọc, bờm tóc được vuốt ngược ra sau và chạm khắc tỉ mỉ từng chi tiết uốn lượn. Thân mình sư tử được phủ kín bởi các họa tiết hoa văn rồng uốn khúc, hoa lá dây mềm mại đặc trưng thời Lý. Đây được đánh giá là bệ đá thời Lý có kích thước lớn nhất và nghệ thuật chạm khắc tinh mỹ, hoàn thiện nhất còn tồn tại ở Việt Nam.
Không dừng lại ở đó, dọc lối vào Thượng điện của chùa còn lưu giữ hệ thống sáu bộ thành bậc đá chạm sấu thần và chim phượng được tạo tác vô cùng sinh động. Các bức cốn đá ở bậc thềm và các cột đá cổ của chùa cũng được chạm nổi hình rồng thời Lý dáng dấp trơn mượt, uốn lượn hình chữ S mềm mại như những dải lụa. Tất cả những hiện vật đá này đều là những cổ vật gốc có niên đại gần 1.000 năm, là nguồn tư liệu vật chất vô giá cho các nhà khoa học, khảo cổ học nghiên cứu về mỹ thuật và lịch sử thời Lý.
Với tầm vóc lịch sử và giá trị nghệ thuật vô giá đó, Chùa Hương Lãng đã được Bộ Văn hóa xếp hạng là Di tích Lịch sử - Kiến trúc nghệ thuật cấp Quốc gia ngay từ năm 1974 (đợt xếp hạng di tích sớm nhất của nước ta). Nơi đây không chỉ là chốn gửi gắm tâm linh thanh tịnh của người dân Văn Lâm mà còn là điểm đến hành hương không thể bỏ qua đối với những ai muốn tận mắt chiêm ngưỡng đỉnh cao nghệ thuật điêu khắc đá của cha ông ta thời hoàng kim.
