Di tích lịch sử Quốc gia Bản Ca
Di tích lịch sử Quốc gia Bản Ca hiện thuộc thôn Bản Ca, xã Nghĩa Tá, tỉnh Thái Nguyên, là một trong những địa điểm quan trọng của hệ thống An toàn khu Chợ Đồn. Giữa không gian núi rừng Việt Bắc, Bản Ca ghi dấu nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc trong tháng 12/1947, vào thời điểm cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp vừa trải qua Chiến dịch Việt Bắc Thu – Đông 1947 và căn cứ địa tiếp tục giữ vai trò đặc biệt trong hoạt động của các cơ quan Trung ương. Cục Di sản văn hóa xác định Bản Ca là một trong sáu di tích cấp quốc gia thuộc quần thể ATK Chợ Đồn.
Theo hồ sơ di tích của Cục Di sản văn hóa, địa điểm Chủ tịch Hồ Chí Minh ở nằm dưới chân đồi Khau Phay, phía trước là cánh đồng Bản Ca. Trong thời gian Người làm việc tại đây, khu vực có hai căn lán được dựng bằng những vật liệu tự nhiên sẵn có trong vùng. Lán của Chủ tịch Hồ Chí Minh rộng khoảng 3 m, dài 5 m, cột bằng gỗ chôn đất, vách bưng phên liếp nứa, một số vị trí đan mắt cáo để lấy ánh sáng, mái lợp lá cọ và sàn trải phên nứa. Công trình được làm theo kiểu nửa sàn, nửa đất, gồm hai gian, một gian dành cho sinh hoạt và một gian làm việc.
Cách lán của Người khoảng 10 m là một lán khác, được sử dụng để đặt máy in chữ và làm nơi làm việc của những cán bộ phục vụ. Cách bố trí nhỏ gọn, phân tán giữa địa hình đồi núi và sử dụng gần như hoàn toàn vật liệu địa phương phản ánh đặc trưng của các cơ sở kháng chiến tại Việt Bắc: đơn sơ về vật chất nhưng bảo đảm yêu cầu bí mật, an toàn và thuận lợi cho công tác. Những căn lán nguyên gốc hiện không còn; khu vực nền lán được bảo vệ, dựng bia ghi dấu và xây tường bảo vệ.
Tư liệu hiện nay có sự khác biệt nhỏ về ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh chuyển tới Bản Ca. Trang thông tin chính thức của xã Nghĩa Tá năm 2026 ghi Người sống và làm việc tại đây từ ngày 7/12 đến cuối tháng 12/1947, trong khi bộ Hồ Chí Minh – Biên niên tiểu sử do cơ quan tư liệu của Đảng công bố ghi ngày 10/12/1947 Người chuyển đến Bản Ca. Do đó, khi xây dựng dữ liệu khoa học, cách diễn đạt chặt chẽ nhất là “Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc tại Bản Ca trong tháng 12/1947”, thay vì khẳng định tuyệt đối một ngày bắt đầu duy nhất.
Dù thời gian lưu lại Bản Ca không dài, đây là giai đoạn Chủ tịch Hồ Chí Minh tiếp tục giải quyết nhiều công việc quan trọng của đất nước. Biên niên tiểu sử Hồ Chí Minh ghi nhận trong tháng 12/1947, Người ký Sắc lệnh số 612/MDB khen thưởng các Chủ tịch và Ủy viên kháng chiến kiêm hành chính cấp xã; gửi điện tới Giám mục Lê Hữu Từ nhân dịp lễ Giáng sinh; và ngày 12/12 viết thư gửi Chính phủ Cao Miên giải phóng, hoan nghênh việc thành lập Ủy ban Giải phóng Việt – Miên – Lào nhằm tăng cường phối hợp trong cuộc đấu tranh chống thực dân. Những hoạt động này phản ánh phạm vi công việc rộng lớn mà Chủ tịch Hồ Chí Minh vẫn trực tiếp xử lý ngay trong điều kiện chiến khu.
Nguồn chính thức của xã Nghĩa Tá còn ghi nhận trong thời gian tại Bản Ca, Người thực hiện nhiều công việc liên quan đến chỉ đạo kháng chiến và duy trì mối liên hệ với các lực lượng, tôn giáo và nhân dân. Bên cạnh công việc, ký ức địa phương về cuộc sống của Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Bản Ca nhấn mạnh sự giản dị và gần gũi với cộng đồng. Hiện khu vực vẫn còn dấu tích nền lán và một hòn đá được địa phương gìn giữ, gắn với sinh hoạt thường ngày của Người trong thời gian ở đây. Những yếu tố này góp phần làm cho Bản Ca không chỉ là nơi ghi dấu hoạt động chính trị mà còn gợi lại những điều kiện sinh hoạt rất giản dị của lãnh tụ giữa chiến khu.
Bản Ca nằm trong tổng thể An toàn khu Chợ Đồn, một căn cứ địa quan trọng của chiến khu Việt Bắc. Theo Cục Di sản văn hóa, toàn khu ATK Chợ Đồn có địa hình rừng núi hiểm trở, nhiều sông, suối và thung lũng, tạo điều kiện thuận lợi cho việc bảo đảm bí mật và an toàn. Trong kháng chiến chống thực dân Pháp, nơi đây gắn với hoạt động của Chủ tịch Hồ Chí Minh và nhiều lãnh đạo Trung ương như Phạm Văn Đồng, Võ Nguyên Giáp, Trường Chinh, Hoàng Văn Thái, Nguyễn Chí Thanh và Trần Đăng Ninh. Vì vậy, giá trị của Bản Ca cần được nhìn nhận trong mạng lưới các địa điểm hoạt động của cơ quan đầu não kháng chiến trên toàn vùng Việt Bắc.
Ngày 28/6/1996, Bộ Văn hóa – Thông tin ban hành Quyết định số 1460/QĐ-VH công nhận nhiều di tích lịch sử, văn hóa và danh lam thắng cảnh, trong đó Bản Ca được xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng cho việc quản lý, bảo vệ và phát huy giá trị địa điểm. Đến ngày 22/12/2016, toàn bộ An toàn khu Chợ Đồn, trong đó Bản Ca là một thành phần, được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích quốc gia đặc biệt.
Công tác bảo tồn Bản Ca tiếp tục được xác lập cụ thể trong Quyết định số 1496/QĐ-TTg ngày 30/11/2023 của Thủ tướng Chính phủ về Quy hoạch bảo quản, tu bổ, phục hồi Di tích quốc gia đặc biệt ATK Chợ Đồn. Theo văn bản này, Cụm di tích Bản Ca có diện tích bảo vệ 1,27 ha, trong đó khu vực bảo vệ I rộng 0,29 ha và khu vực bảo vệ II rộng 0,98 ha. Ngoài phạm vi bảo vệ trực tiếp, 8,73 ha được dành cho bảo vệ cảnh quan, phát huy giá trị di tích và phục vụ du lịch, đưa tổng không gian quy hoạch liên quan đến Bản Ca lên khoảng 10 ha.
Quy hoạch năm 2023 xác định Bản Ca cùng Nà Pậu, Pù Cọ và Nà Quân là những khu vực cần được tổ chức thành các điểm nhấn về kiến trúc và cảnh quan của ATK Chợ Đồn. Đối với Bản Ca, định hướng là tu bổ, phục hồi các điểm di tích, tôn tạo cảnh quan sinh thái và bổ sung một số công trình phục vụ tham quan khi cần thiết. Văn bản đồng thời quy định việc phục hồi công trình di tích phải dựa trên căn cứ khoa học và tư liệu lịch sử; các công trình xây mới phải hài hòa với cảnh quan và khai thác bản sắc kiến trúc truyền thống địa phương. Đây là nguyên tắc quan trọng nhằm tránh biến một địa điểm kháng chiến vốn giản dị thành một không gian kiến trúc xa rời bối cảnh lịch sử ban đầu.
Sau sắp xếp đơn vị hành chính, Bản Ca hiện thuộc xã Nghĩa Tá, tỉnh Thái Nguyên. Cổng thông tin tỉnh Thái Nguyên năm 2026 tiếp tục xác định Bản Ca là một trong sáu di tích lịch sử cấp quốc gia của ATK Chợ Đồn trên địa bàn xã Nghĩa Tá. Di tích hiện được địa phương quản lý, bảo vệ và khai thác phục vụ tham quan, tìm hiểu lịch sử, đặc biệt trong các chương trình về nguồn và giáo dục truyền thống dành cho học sinh, cán bộ và nhân dân.
Giá trị của Bản Ca không nằm ở những công trình kiến trúc đồ sộ. Trái lại, chính nền lán giữa chân đồi Khau Phay, cảnh quan núi rừng và những dấu tích giản dị còn được gìn giữ đã tạo nên chiều sâu của địa điểm. Bản Ca giúp người tham quan hình dung cụ thể hơn về một thời kỳ mà bộ máy lãnh đạo của Nhà nước phải hoạt động trong điều kiện hết sức thiếu thốn, thường xuyên di chuyển giữa rừng núi để bảo đảm bí mật và an toàn nhưng vẫn duy trì công việc chỉ đạo cuộc kháng chiến.
Ngày nay, giữa không gian Việt Bắc, Di tích lịch sử Quốc gia Bản Ca là nơi kết nối một địa điểm cụ thể với những sự kiện lớn của lịch sử dân tộc. Từ những căn lán nhỏ được dựng bằng gỗ, nứa và lá cọ năm 1947, ký ức về Chủ tịch Hồ Chí Minh và những ngày đầu gian khó của cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp vẫn được cộng đồng gìn giữ. Chính sự giản dị ấy khiến Bản Ca có sức gợi đặc biệt: lịch sử ở đây không hiện diện qua sự hoành tráng, mà qua cảnh quan, dấu tích và câu chuyện về những công việc quan trọng của đất nước từng được tiến hành giữa núi rừng chiến khu.
