Di tích Đồi Nà Pậu

Di tích Đồi Nà Pậu hiện nằm tại thôn Thành Công, xã Nghĩa Tá, tỉnh Thái Nguyên, thuộc hệ thống Di tích quốc gia đặc biệt An toàn khu Chợ Đồn. Giữa không gian núi rừng Việt Bắc, Nà Pậu ghi dấu nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh ở và làm việc từ cuối năm 1950 đến đầu năm 1951, trong giai đoạn cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp bước vào thời kỳ có nhiều chuyển biến quan trọng. Không gian di tích với những căn lán, hầm trú ẩn và cảnh quan rừng núi hôm nay vẫn gợi lại điều kiện sống và làm việc giản dị của Người giữa căn cứ địa kháng chiến.

Theo hồ sơ của Cục Di sản văn hóa, Nà Pậu nằm trong hệ thống An toàn khu Chợ Đồn, một căn cứ địa chiến lược của Trung ương trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp. ATK Chợ Đồn cùng với ATK Định Hóa và Tân Trào tạo thành một không gian căn cứ cách mạng rộng lớn của chiến khu Việt Bắc, nơi Chủ tịch Hồ Chí Minh và nhiều đồng chí lãnh đạo Trung ương từng ở, làm việc và lãnh đạo cuộc kháng chiến. Địa hình núi rừng hiểm trở, cây cối rậm rạp cùng hệ thống sông, suối và đường mòn tạo điều kiện thuận lợi để bảo đảm bí mật, an toàn cho các cơ quan đầu não.

Tại Nà Pậu, khu vực gắn trực tiếp với Chủ tịch Hồ Chí Minh được tổ chức thành nhiều thành phần. Khu 1A gồm lán ở và làm việc của Người cùng lán của đội cảnh vệ. Lán của Chủ tịch Hồ Chí Minh được dựng bằng vật liệu sẵn có tại địa phương: cột gỗ chôn đất, vách bưng liếp nứa, mái lợp lá cọ. Công trình gồm hai gian, kết hợp nửa sàn và nửa đất; phần sàn bằng phên nứa đan, phía ngoài nâng cao khoảng 80 cm và có cầu thang tre buộc bằng lạt. Cách đó khoảng 10 m là lán của đội cảnh vệ và những người phục vụ, có ba gian, cũng sử dụng kết cấu gỗ, phên nứa và mái cọ. Các công trình hiện nay đã được phục hồi nhằm tái hiện hình thức của lán kháng chiến trước đây.

Không xa khu lán là hầm trú ẩn, thuộc khu 1B của di tích. Theo Cục Di sản văn hóa, hầm được đào theo kiểu “hầm ếch”, sâu khoảng 5 m; phía trong có hai ngách mở sang hai bên, mỗi ngách sâu khoảng 1,5 m và cao khoảng 1,6 m. Cấu trúc đơn giản nhưng kín đáo này phản ánh yêu cầu bảo đảm an toàn trong điều kiện chiến tranh, khi nguy cơ máy bay địch đánh phá luôn hiện hữu. Bên cạnh đó, khu 1C còn bảo tồn khu vực hòn đá và cây đa gắn với sinh hoạt thường ngày của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong thời gian Người ở Nà Pậu.

Giá trị của Nà Pậu không chỉ nằm ở những công trình vật chất đã được phục hồi mà trước hết ở những sự kiện lịch sử diễn ra tại đây. Trong thời gian ở và làm việc tại Nà Pậu, Chủ tịch Hồ Chí Minh đã viết và ký nhiều văn kiện liên quan đến nhiệm vụ kháng chiến và xây dựng đất nước. Nguồn chính thức của tỉnh Thái Nguyên ghi nhận tại đây Người viết Thư chúc Tết đầu năm 1951 gửi đồng bào và chiến sĩ cả nước; gửi thư tới Đại hội trù bị Đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng; ký quyết định khen thưởng các đơn vị lập thành tích trong các chiến dịch Trung du và Đông Bắc; đồng thời gửi thư cho Nha Bình dân học vụ, tiếp tục thể hiện sự quan tâm đặc biệt đến công tác giáo dục và nâng cao dân trí.

Ngày 7/2/1951 là một dấu mốc đáng chú ý trong lịch sử Nà Pậu. Từ địa điểm này, Chủ tịch Hồ Chí Minh rời căn cứ để lên đường tới Chiêm Hóa, Tuyên Quang, tham dự Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ II của Đảng. Đại hội diễn ra trong bối cảnh cuộc kháng chiến bước sang một giai đoạn mới và có ý nghĩa quan trọng đối với đường lối lãnh đạo cách mạng. Vì vậy, dù thời gian Chủ tịch Hồ Chí Minh ở Nà Pậu không kéo dài, địa điểm này vẫn gắn với một giai đoạn có nhiều hoạt động chính trị và chỉ đạo quan trọng của Người.

Nà Pậu được Bộ Văn hóa – Thông tin công nhận là Di tích lịch sử quốc gia theo Quyết định số 1460-QĐ/VH ngày 28/6/1996. Trong quyết định này, địa điểm được ghi rõ là “Nà Pậu – nơi ở và làm việc của Chủ tịch Hồ Chí Minh đầu năm 1951”. Việc xếp hạng tạo cơ sở pháp lý cho quá trình bảo vệ, phục hồi và phát huy giá trị của di tích. Đến năm 2016, toàn bộ An toàn khu Chợ Đồn, trong đó Nà Pậu là một thành phần quan trọng, được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia đặc biệt theo Quyết định số 2499/QĐ-TTg ngày 22/12/2016.

Qua thời gian, các hạng mục của Nà Pậu đã được tu bổ và tôn tạo. Lán của Chủ tịch Hồ Chí Minh, lán cảnh vệ và hầm trú ẩn được phục hồi; tuyến đường bê tông từ tỉnh lộ 254 dẫn vào khu di tích được đầu tư, đồng thời bổ sung hệ thống bia chỉ dẫn, bia ghi dấu sự kiện và các điều kiện phục vụ tham quan. Công tác bảo tồn được thực hiện với mục tiêu không chỉ duy trì những dấu tích vật chất mà còn giữ lại đặc trưng cảnh quan của một căn cứ kháng chiến giữa núi rừng Việt Bắc.

Quyết định số 1496/QĐ-TTg ngày 30/11/2023 của Thủ tướng Chính phủ tiếp tục xác lập định hướng bảo tồn lâu dài đối với Nà Pậu trong tổng thể Quy hoạch Di tích quốc gia đặc biệt ATK Chợ Đồn. Theo quy hoạch, phạm vi lập quy hoạch riêng của khu Nà Pậu có diện tích 25 ha. Trong đó, khu vực bảo vệ di tích rộng 9,21 ha, gồm 2,51 ha khu vực bảo vệ I và 6,70 ha khu vực bảo vệ II; phần còn lại được dành cho cảnh quan, hạ tầng và hoạt động phát huy giá trị. Quy hoạch đồng thời định hướng Nà Pậu trở thành một trong những điểm trọng tâm của hoạt động tham quan, nghiên cứu và giáo dục lịch sử tại ATK Chợ Đồn.

Theo định hướng này, khu vực Nà Pậu được xác định là một trong những điểm nhấn về kiến trúc và cảnh quan của toàn quần thể ATK Chợ Đồn. Các công trình phục vụ tham quan như nhà trưng bày, khu quản lý – điều hành, không gian đón tiếp và một số hạng mục phục vụ du lịch được quy hoạch trên nguyên tắc hài hòa với môi trường tự nhiên và bản sắc kiến trúc địa phương. Các công trình di tích khi tu bổ hoặc phục hồi phải dựa trên căn cứ khoa học và tư liệu lịch sử; những công trình xây mới được định hướng khai thác hình thức nhà sàn, kết cấu gỗ hoặc giả gỗ, mái dốc sử dụng các vật liệu phù hợp với cảnh quan truyền thống của vùng Việt Bắc.

Sau khi sắp xếp đơn vị hành chính, Nà Pậu hiện thuộc thôn Thành Công, xã Nghĩa Tá, tỉnh Thái Nguyên. Chính quyền địa phương tiếp tục tổ chức tại đây các hoạt động dâng hương, báo công và giáo dục truyền thống. Tháng 8/2026, Đảng ủy xã Nghĩa Tá tổ chức lễ dâng hương tại Khu di tích lịch sử quốc gia Nà Pậu nhân dịp Quốc khánh; tháng 9/2026, các cơ quan trên địa bàn tiếp tục tổ chức hoạt động về nguồn tại di tích. Điều đó cho thấy Nà Pậu không chỉ tồn tại như một địa điểm lịch sử được bảo tồn mà vẫn tiếp tục tham gia vào đời sống văn hóa và giáo dục truyền thống của cộng đồng hôm nay.

Giá trị của Đồi Nà Pậu vì thế không nằm ở sự đồ sộ của kiến trúc. Những căn lán nhỏ, hầm trú ẩn và cảnh quan núi rừng giản dị lại chính là yếu tố giúp người tham quan tiếp cận gần hơn với điều kiện sống và làm việc của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong những năm kháng chiến. Trong một không gian vật chất hết sức khiêm nhường, nhiều công việc liên quan đến quân sự, chính trị, giáo dục và công tác xây dựng Đảng vẫn được Người trực tiếp theo dõi và chỉ đạo. Nà Pậu qua đó phản ánh một đặc điểm nổi bật của căn cứ địa Việt Bắc: những quyết sách quan trọng của đất nước từng được chuẩn bị giữa những điều kiện sống vô cùng giản dị của chiến khu.

Ngày nay, giữa đại ngàn Việt Bắc, Nà Pậu vẫn giữ được sức gợi đặc biệt của một “địa chỉ đỏ”. Những mái lán lợp cọ, con đường dẫn lên đồi và hầm trú ẩn không chỉ giúp tái hiện một giai đoạn lịch sử, mà còn kết nối người xem với ký ức về Chủ tịch Hồ Chí Minh và cuộc kháng chiến của dân tộc. Sự kết hợp giữa dấu tích lịch sử, cảnh quan tự nhiên và hoạt động tưởng niệm hiện nay khiến Nà Pậu trở thành một không gian di sản sống, nơi lịch sử không chỉ được lưu giữ trong tư liệu mà còn được cảm nhận trực tiếp qua địa hình, kiến trúc và ký ức của vùng chiến khu Việt Bắc.