Đình Nôm

Đình Nôm (tên gọi chính thức là Đình Đại Đồng hay Đình Tam Giang) tọa lạc trên một khu đất cao, rộng rãi và thoáng đãng ngay tại trung tâm làng cổ Nôm (thôn Đại Đồng, xã Đại Đồng, huyện Văn Lâm). Nếu như Chùa Nôm là nơi người dân gửi gắm niềm tin vào Phật pháp từ bi, thì Đình Nôm chính là trung tâm sinh hoạt tín ngưỡng cộng đồng, là "trái tim" kết nối tinh thần làng xã và thể hiện đạo lý uống nước nhớ nguồn của người dân nơi đây.

Đình Nôm là nơi tôn thờ Đức Thánh Tam Giang. Theo thần tích được lưu giữ tại đình, ngài là một vị tướng lĩnh văn võ toàn tài dưới thời Hai Bà Trưng (thế kỷ thứ 1). Tương truyền, ngài là con trai của bà Tĩnh Nương (người đã nuốt ánh trăng bên bờ sông Nguyệt Đức mà mang thai). Khi trưởng thành, Đức Thánh Tam Giang có công lớn trong việc phò tá Hai Bà Trưng đánh đuổi giặc ngoại xâm, cứu nước, an dân, đồng thời ngài cũng là người lập ra trại Đồng Cầu – tiền thân của làng Đại Đồng ngày nay. Nhớ ơn công đức to lớn ấy, sau khi ngài hóa, các triều đại phong kiến đã nhiều lần sắc phong ngài là "Hộ quốc Phúc thần", còn nhân dân thì lập đền miếu phụng thờ muôn đời.

Về mặt kiến trúc, theo các cụ cao niên trong làng, ban đầu đình chỉ là một ngôi miếu nhỏ được dựng bằng các vật liệu đơn sơ. Đến năm Khải Định (1924), đình được đại trùng tu và mở rộng quy mô để có được diện mạo bề thế như ngày nay. Đình Nôm mang đậm phong cách kiến trúc thời Nguyễn với bố cục mặt bằng hình chữ Quốc (国) bao gồm các hạng mục khép kín: Tòa Đại bái 5 gian, Phương đình, Hậu cung và hai dãy giải vũ hai bên.

Đặc sắc nghệ thuật của đình Nôm nằm ở sự kỳ công trong kỹ thuật chạm khắc gỗ. Tòa Phương đình được thiết kế theo kiểu "chồng diêm hai tầng tám mái", lợp ngói mũi hài uốn cong mềm mại tựa như cánh chim Lạc vút bay. Toàn bộ hệ thống cột trụ lớn bằng gỗ lim, các bộ vì kèo "chồng rường giá chiêng", bức cốn, đầu dư đều được những nghệ nhân xưa chạm trổ thủ công vô cùng tinh vi. Các mảng chạm khắc chủ yếu lấy đề tài rồng phượng, vân mây, cỏ cây hoa lá – biểu tượng của sự thịnh vượng, uy nghiêm và trường tồn. Bên trong cung cấm và gian thờ chính vẫn giữ nguyên được các bức hoành phi, câu đối sơn son thếp vàng uy nghi cùng các đồ tế khí cổ có tuổi đời hàng trăm năm.

Đình Nôm không chỉ là một bảo tàng kiến trúc mộc mà còn là không gian diễn ra lễ hội làng Nôm truyền thống nhộn nhịp vào dịp đầu xuân (thường diễn ra vào tháng Giêng và tháng Hai âm lịch). Trong lễ hội, người dân tổ chức các nghi thức rước kiệu thánh uy nghi từ đình ra chùa và ngược lại, đi kèm với đó là các trò chơi dân gian, múa lân rồng, múa rối nước tại hồ bán nguyệt, tạo nên một không gian văn hóa đậm đà bản sắc dân tộc. Cùng với hệ thống nhà thờ họ cổ kính, cầu đá 9 nhịp và chợ Nôm truyền thống, Đình Nôm đã góp phần biến ngôi làng 200 năm tuổi này trở thành một "bảo tàng sống" về văn hóa làng quê châu thổ sông Hồng.