Chùa Tiên Lữ

Chùa Tiên Lữ – dấu xưa cổ tự bên núi Dị Sơn

Chùa Tiên Lữ hiện thuộc thôn Tân Mỹ, xã Đức Thọ, tỉnh Hà Tĩnh, nằm trên vùng đất bằng phẳng giữa lưng chừng núi Dị Sơn, còn gọi là Rú Dẻ. Ngôi chùa được khởi dựng vào khoảng nửa đầu thế kỷ XV, gắn với những câu chuyện lịch sử và đời sống tâm linh đặc biệt của vùng đất La Sơn xưa.

Chuyện Hoàng hậu Bạch Ngọc và hậu phương Lam Sơn

Điểm đặc biệt làm nên chiều sâu của chùa Tiên Lữ Hà Tĩnh là mối liên hệ với Hoàng hậu Bạch Ngọc, tên thật Trần Thị Ngọc Hào. Sau khi rời kinh thành trở về Hà Tĩnh, bà đã tổ chức khai khẩn ruộng đất, chiêu dân lập ấp và xây dựng một vùng trang trại rộng lớn ở khu vực Đức Thọ, Can Lộc, Hương Khê, Hương Sơn ngày nay.

Khi nghĩa quân Lam Sơn tiến vào vùng Nghệ Tĩnh, bà được biết đến là người đã đóng góp tiền bạc, lương thực tích trữ cho cuộc kháng chiến chống quân Minh. Những đóng góp ấy khiến vùng đất do bà gây dựng trở thành một hậu cứ quan trọng của nghĩa quân.

Sau ngày đất nước thanh bình, Hoàng hậu Bạch Ngọc từ chối bổng lộc và chọn cuộc sống tu hành. Bà cho dựng chùa Tiên Lữ và chùa Am (Diên Quang Tự) làm nơi tu niệm. Chính câu chuyện ấy tạo cho Tiên Lữ một sắc thái riêng: đây không chỉ là chốn thờ Phật mà còn lưu dấu một giai đoạn lịch sử đầy biến động của vùng đất Đức Thọ.

Trong chùa hiện còn truyền thống thờ Phật cùng hai nhân vật gắn với lịch sử địa phương là Hoàng hậu Bạch Ngọc và Trịnh Thục, tạo nên sự giao hòa giữa tín ngưỡng Phật giáo và tưởng niệm tiền nhân.

Quả chuông chìm dưới đầm và ngôi chùa hồi sinh

Lịch sử chùa Tiên Lữ cũng gắn với một câu chuyện buồn. Năm 1932, chùa bị thực dân Pháp đốt phá, trở thành phế tích; nhiều tượng thờ bị thất lạc. Quả chuông lớn được người dân đem giấu dưới đầm Ao Sen để bảo vệ, nhưng khi đưa lên, chuông không còn ngân tiếng như trước rồi bị phá hủy.

Những đồ thờ còn lại sau đó được hợp tự về chùa Am. Nhiều thập kỷ trôi qua, dấu tích Tiên Lữ gần như chỉ còn trong ký ức dân gian. Đến năm 2002, di tích được phục hồi dựa trên một số cấu kiện gỗ nguyên gốc còn sót lại.

Ngày nay, chùa vẫn giữ vẻ mộc mạc, yên tĩnh giữa không gian núi Dị Sơn. Không quá bề thế, nơi đây hấp dẫn bởi chính lớp trầm tích lịch sử và câu chuyện về những con người từng tìm đến cửa Phật sau những biến động của thời cuộc. Với người dân địa phương, chùa Tiên Lữ không chỉ là nơi dâng hương mà còn là một địa chỉ lưu giữ ký ức về vùng đất Đức Thọ xưa.