Chùa Hương Ấp - Vạn Xuân Tự
Chùa Hương Ấp, còn gọi là Vạn Xuân Tự, hiện thuộc tổ dân phố Định Thành, phường Vạn Xuân, tỉnh Thái Nguyên. Đây là một trong những di tích quan trọng của Khu di tích Lý Nam Đế, gắn với thân thế và thời niên thiếu của Lý Bí – người lãnh đạo cuộc khởi nghĩa chống chính quyền đô hộ nhà Lương, sau lên ngôi Lý Nam Đế và đặt quốc hiệu Vạn Xuân. Theo tư liệu giới thiệu của tỉnh Thái Nguyên, chùa Hương Ấp được xem là nơi Lý Bí từng theo Pháp Tổ Thiền sư tu học khi còn nhỏ, qua đó trở thành một địa điểm lưu niệm có ý nghĩa trong hệ thống di tích liên quan đến cuộc đời và sự nghiệp của ông.
Chùa tọa lạc trên đỉnh một quả đồi từ lâu được gọi là Núi Chùa, với khuôn viên được nguồn chính thức của tỉnh ghi nhận rộng khoảng 5.130 m². Không gian xung quanh mang đặc trưng của vùng trung du, với đất canh tác, đường dân cư và các địa danh gắn với ký ức lịch sử địa phương. Chính diện chùa quay về phía Tây, nhìn ra ngòi Gạo, núi Khao Vương và khu đồng rộng phía trước. Theo tư liệu địa phương, trong khu vực còn có núi Ấp, giếng Chùa, núi Sen và một số địa danh được dân gian liên hệ với hoạt động của Lý Bí trong quá trình chiêu mộ và tổ chức lực lượng. Những chi tiết này phản ánh lớp ký ức lịch sử – văn hóa lâu đời của cộng đồng cư dân tại khu vực châu Giã Năng xưa.
Về lịch sử kiến trúc, nguồn của tỉnh Thái Nguyên cho biết chùa Hương Ấp ban đầu có quy mô không lớn và được xây bằng đá ong. Trải qua nhiều biến động lịch sử, công trình nhiều lần bị hư hại. Trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, từ năm 1947 đến 1954, chùa nằm trong diện tiêu thổ phục vụ kháng chiến. Đến năm 1990, nhân dân địa phương quyên góp kinh phí để dựng lại chùa trên nền cũ bằng đá ong. Công trình được phục dựng khi đó có mặt bằng dạng chữ Đinh, hệ khung gỗ tương đối đơn giản, mái lợp ngói vảy rồng, bốn đầu đao cong; nhà tiền đường gồm ba gian hai dĩ, phía sau là hậu cung, tổng diện tích sử dụng khoảng 70 m².
Không gian thờ tự của chùa mang đặc trưng của một ngôi chùa Phật giáo Bắc Bộ. Tư liệu của tỉnh ghi nhận hệ thống tượng thờ gồm Tam thế Phật, A Di Đà, Địa Tạng, Ca Diếp, Quan Âm, Văn Thù, Phổ Hiền, cùng một số tượng thờ khác. Bên cạnh giá trị kiến trúc và tín ngưỡng, chùa còn lưu giữ một số hiện vật có niên đại khoảng hai thế kỷ như bia đá, tượng Phật và bình vôi. Tại khu vực nhà Tổ còn trưng bày các di vật do người dân sưu tầm trong vùng, gồm công cụ đá, hiện vật đồng và một số đồ gốm, sứ cổ. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa những hiện vật thuộc trực tiếp di tích và những hiện vật do nhân dân sưu tầm, trưng bày tại chùa.
Giá trị nổi bật nhất của Chùa Hương Ấp nằm ở ý nghĩa lịch sử và lưu niệm. Di tích gắn với tuổi thơ và quá trình tu học của Lý Bí, đồng thời nằm trong không gian địa lý được các nguồn địa phương liên hệ với quê hương và hoạt động của ông trước khi phát động khởi nghĩa chống nhà Lương vào thế kỷ VI. Cùng với Đền Mục và chùa Mãn Tăng, Chùa Hương Ấp tạo thành một hệ thống di tích quan trọng phản ánh ký ức lịch sử về Lý Nam Đế trên vùng đất Thái Nguyên ngày nay. Đền Mục và Chùa Hương Ấp đã được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch xếp hạng Di tích lịch sử quốc gia theo Quyết định số 4101/QĐ-BVHTTDL ngày 12/12/2014. Sau đó, khu vực này được đưa vào Quy hoạch tổng thể bảo tồn, tôn tạo và phát huy giá trị Khu di tích Lý Nam Đế theo Quyết định số 1228/QĐ-UBND ngày 9/5/2019 của UBND tỉnh Thái Nguyên.
Nhằm bảo tồn và phát huy giá trị di tích, dự án tu bổ Chùa Hương Ấp được khởi công vào tháng 11/2023. Dự án gồm các hạng mục như nhà bảo quản, tam quan, tam bảo, nhà Tổ, nhà Mẫu, lầu chuông – lầu trống, hành lang tả hữu, đền thờ Lý Nam Đế cùng các hạng mục cảnh quan và hạ tầng phụ trợ. Theo thông tin của HĐND tỉnh Thái Nguyên, tổng mức đầu tư của riêng dự án tu bổ chùa là hơn 89 tỷ đồng, sử dụng nguồn vốn xã hội hóa. Đến tháng 2/2026, chính quyền phường Vạn Xuân cho biết dự án đã hoàn thành trên 80% khối lượng theo kế hoạch.
Với giá trị lịch sử, tín ngưỡng và văn hóa, Chùa Hương Ấp không chỉ là nơi sinh hoạt tôn giáo của cộng đồng địa phương mà còn là một địa điểm quan trọng trong việc nghiên cứu, giáo dục và giới thiệu về Lý Nam Đế cũng như giai đoạn đấu tranh giành quyền tự chủ của người Việt ở thế kỷ VI. Việc tu bổ, bảo tồn di tích hiện nay được địa phương định hướng gắn với phát huy giá trị Khu di tích Lý Nam Đế và phát triển du lịch văn hóa – tâm linh của tỉnh Thái Nguyên.
