Nhà tù Sơn La

Nhà tù Sơn La và câu chuyện biến ngục tù thành trường học cách mạng

Di tích lịch sử Nhà tù Sơn La nằm trên đồi Khau Cả, Tổ 8, phường Tô Hiệu, tỉnh Sơn La, được thực dân Pháp xây dựng từ năm 1908 để giam giữ tù nhân. Nơi đây đã từng giam 14 đoàn tù chính trị với 1.013 lượt người, trong đó có nhiều cán bộ lãnh đạo của Đảng như Tô Hiệu, Lê Duẩn, Lê Đức Thọ và nhiều nhà cách mạng khác. Đặc biệt là trong điều kiện lao tù khắc nghiệt, những người cộng sản đã tổ chức học tập, đấu tranh và đào tạo cán bộ, biến nhà tù thành một trường học cách mạng.

2.184 m² nhà tù và những xà lim dưới lòng đất

Nhà tù Sơn La có tổng diện tích khoảng 2.184 m², với 49 phòng giam lớn, nhỏ. Hệ thống nhà tù gồm tường đá, cổng, chòi canh, trại giam tập thể, xà lim cá nhân và những khu giam giữ thiếu ánh sáng, không khí. Trong số đó, khu xà lim ngầm là một trong những không gian khắc nghiệt nhất, được xây sâu dưới lòng đất để biệt giam và trấn áp tù chính trị. Những bức tường đá, nền giam, cùm chân và các không gian phục dựng hiện nay giúp người tham quan hình dung điều kiện sinh hoạt khắc nghiệt mà tù nhân từng phải chịu đựng.

Nhưng chính từ nơi này, các tù nhân cộng sản đã xây dựng tổ chức và mở rộng hoạt động cách mạng. Tháng 12/1939, Chi bộ Nhà tù Sơn La được thành lập, ban đầu gồm 10 đảng viên do Nguyễn Lương Bằng làm Bí thư chi bộ lâm thời. Sau đó, dưới sự lãnh đạo của Tô Hiệu, chi bộ tổ chức học tập chính trị, văn hóa, ngoại ngữ, tuyên truyền và vận động binh lính, quần chúng bên ngoài nhà tù.

Tô Hiệu, Suối Reo và những câu chuyện còn lại sau song sắt

Tô Hiệu là một trong những nhân vật gắn bó sâu sắc nhất với Nhà tù Sơn La. Trong thời gian bị giam giữ, ông cùng chi bộ tổ chức đấu tranh, chăm lo đời sống tù nhân và đào tạo cán bộ. Cây đào do ông trồng trong khu nhà tù sau này trở thành hình ảnh quen thuộc khi nhắc đến di tích, thường được gọi là cây đào Tô Hiệu.

Bên cạnh đó, các cán bộ của Đảng ta còn bí mật phát hành báo Suối Reo, loại báo được viết tay, bí mật lưu truyền giữa các trại giam để truyền đạt tin tức, giáo dục tinh thần đấu tranh và duy trì sự đoàn kết của tù chính trị. Dù chỉ có rất ít bản được chuyền tay để đọc, Suối Reo đã trở thành một hoạt động văn hóa và chính trị đặc biệt trong nhà tù.

Quần thể di tích còn có Nghĩa địa Gốc Ổi, cây đa bản Hẹo và nhiều dấu tích liên quan đến hoạt động của tù chính trị. Ngày nay, Nhà tù Sơn La là điểm tham quan, giáo dục truyền thống và nghiên cứu lịch sử quan trọng, nơi người xem có thể đi từ những không gian giam giữ chật hẹp đến những câu chuyện về tổ chức cách mạng, tình đồng chí và ý chí vượt lên hoàn cảnh của những người từng bị giam tại đây.