Đền Nàng Han

Đền Nàng Han và câu chuyện nữ tướng của người Thái trắng Quỳnh Nhai

Đền Nàng Han nằm trong Khu du lịch văn hóa tâm linh Quỳnh Nhai, xã Quỳnh Nhai, tỉnh Sơn La, giữa không gian núi đồi và lòng hồ thủy điện Sơn La. Ngôi đền thờ Nàng Han, nữ anh hùng được người Thái trắng Quỳnh Nhai tôn kính trong truyền thuyết về cuộc chiến bảo vệ bản mường. Cùng với Đền Linh Sơn Thủy Từ và Tượng Quán Thế Âm Bồ Tát, Đền Nàng Han tạo thành một quần thể văn hóa, tín ngưỡng gắn với cảnh quan sông Đà và đời sống cộng đồng địa phương.

Nàng Han, nữ tướng được người Thái trắng Quỳnh Nhai tôn kính

Theo truyền thuyết được Cục Di sản văn hóa ghi nhận, Nàng Han vốn là một cô gái giả trai, tập hợp quân sĩ và chỉ huy đánh giặc bảo vệ bản mường. Sau khi chiến thắng, nàng trở về đúng ngày 30 Tết, cùng quân lính tắm gội bên dòng nước để mừng chiến thắng và chuẩn bị đón năm mới. Truyền thuyết kể rằng sau đó Nàng Han biến mất giữa một vùng ánh sáng và mây ngũ sắc, khiến người dân tin nàng là người trời xuống giúp bản mường. Từ đó, cộng đồng lập miếu thờ và gọi nàng là Nàng Han, nghĩa là người có dũng khí, anh hùng.

Không gian thờ Nàng Han ban đầu nằm tại bản Mường Chiên, nhưng sau khi xây dựng thủy điện Sơn La, khu vực này nằm trong vùng lòng hồ. Ngôi đền được di chuyển, phục dựng tại đồi Pú Nghịu trong quá trình hình thành Khu du lịch văn hóa tâm linh Quỳnh Nhai. Quần thể hiện có quy mô gần 14 ha, ba mặt hướng về sông Đà; cùng với Đền Linh Sơn Thủy Từ còn có tượng Quán Thế Âm Bồ Tát và các công trình chùa, tháp.

Từ Đền Nàng Han đến nghi lễ Gội đầu Lúng Ta

Câu chuyện về Nàng Han được lưu giữ rõ nhất qua Nghi lễ Gội đầu Lúng Ta của người Thái trắng, được Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa vào Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia năm 2020 theo Quyết định 260/QĐ-BVHTTDL. Nghi lễ diễn ra vào chiều 30 Tết, mang ý nghĩa gột bỏ những điều không may của năm cũ và cầu sức khỏe, hạnh phúc, bản mường bình yên, mùa màng tốt tươi trong năm mới.

Trong nghi lễ, người dân dâng lễ tại miếu Nàng Han, thực hiện các nghi thức cầu an, múa xòe rồi xuống bến sông gội đầu. Không gian lễ hội còn có trống, chiêng, đàn tính, ném còn và các hình thức sinh hoạt cộng đồng của người Thái. Năm 2026, Đền Nàng Han tiếp tục là địa điểm dâng hương trong Tuần văn hóa, thể thao và du lịch xã Quỳnh Nhai, cho thấy truyền thuyết Nàng Han vẫn hiện diện trong đời sống văn hóa đương đại của cộng đồng.