Chùa Thập Tháp
Hơn ba thế kỷ của một tổ đình Lâm Tế trên đất Đồ Bàn
Chùa Thập Tháp, tên đầy đủ là Thập Tháp Di Đà Tự, tọa lạc trên gò Long Bích, nay thuộc phường An Nhơn Bắc, tỉnh Gia Lai. Ngôi chùa được hình thành từ nửa sau thế kỷ XVII, là một tổ đình quan trọng của Thiền phái Lâm Tế ở miền Trung. Năm 1990, Chùa Thập Tháp được Bộ Văn hóa – Thông tin xếp hạng Di tích lịch sử - văn hóa cấp quốc gia.
Mười ngọn tháp Chăm và sự hình thành Thập Tháp Di Đà Tự
Lịch sử Chùa Thập Tháp gắn với thiền sư Nguyên Thiều Hoán Bích, một cao tăng người Quảng Đông, Trung Quốc, sang Đàng Trong vào thế kỷ XVII. Theo văn bia được lưu tại chùa và các tư liệu nghiên cứu, năm 1665, thiền sư Nguyên Thiều dựng am Di Đà tại làng Thuận Chánh, huyện Tuy Viễn. Một số sử liệu khác ghi năm 1683 là thời điểm chùa được xây dựng với quy mô hoàn chỉnh hơn. Vì vậy, các mốc này được hiểu trong tiến trình hình thành và hoàn thiện ngôi chùa, thay vì chỉ xem một năm là thời điểm duy nhất chùa ra đời.
Tên gọi Thập Tháp bắt nguồn từ địa điểm dựng chùa. Phía sau khu đất từng có mười ngọn tháp Chăm, về sau bị đổ nát. Một số tư liệu cho biết gạch đá từ các phế tích này được sử dụng khi xây dựng chùa, tạo nên mối liên hệ đặc biệt giữa di sản Champa và lịch sử Phật giáo trên vùng đất Đồ Bàn xưa.
Đến năm 1691, chúa Nguyễn Phúc Chu ban biển ngạch đề “Thập Tháp Di Đà Tự” cùng câu đối cho chùa. Từ đây, ngôi chùa tiếp tục phát triển thành một trung tâm truyền thừa quan trọng của dòng Lâm Tế tại miền Trung.
Kiến trúc cổ và những tư liệu quý được lưu giữ
Quần thể Chùa Thập Tháp gồm các công trình chính như chính điện, nhà phương trượng, Đông đường và Tây đường, tạo thành tổng thể kiến trúc có sân trời ở giữa. Chùa đã trải qua nhiều lần trùng tu nhưng vẫn giữ được những nét kiến trúc cổ cùng hệ thống tượng thờ và các công trình phụ trợ. Khuôn viên phía sau có vườn tháp Tổ với các bảo tháp của những vị trụ trì và chư tôn túc; bên cạnh chùa còn có nhiều bảo tháp lớn nhỏ mang đặc điểm kiến trúc của các thời kỳ khác nhau.
Giá trị nổi bật của Thập Tháp còn nằm ở di sản tư liệu Phật giáo được lưu giữ tại đây. Chùa hiện bảo tồn bộ Đại tạng kinh Gia Hưng gồm 1.377 cuốn, cùng nhiều tư liệu, bản khắc gỗ liên quan đến lịch sử và hoạt động Phật giáo của tổ đình. Năm 2026, giá trị của kho tư liệu này tiếp tục được đưa ra nghiên cứu tại hội thảo khoa học về di sản tư liệu Chùa Thập Tháp, trong đó các nhà nghiên cứu tập trung vào việc bảo tồn, số hóa và phát huy giá trị của bộ Đại tạng kinh Gia Hưng.
Một chi tiết thường được nhắc đến khi tìm hiểu về chùa là Hòn Đá Chém. Theo câu chuyện được truyền lại trong chùa, hòn đá từng nằm ở khu vực thành Hoàng Đế và gắn với những vụ hành quyết trong quá khứ, sau đó được đưa về chùa. Đây là một giai thoại lưu truyền, nên được xem như một câu chuyện văn hóa gắn với ngôi chùa hơn là một chứng tích lịch sử đã được xác minh đầy đủ.
Trải qua hơn ba thế kỷ, Chùa Thập Tháp vẫn giữ vai trò là một tổ đình quan trọng của Phật giáo miền Trung. Giá trị của ngôi chùa không chỉ nằm ở tuổi đời mà còn ở sự kết hợp giữa lịch sử truyền thừa Lâm Tế, dấu tích văn hóa Champa và hệ thống tư liệu Phật giáo được lưu giữ qua nhiều thế hệ.
